(Kỷ niệm 80 năm ngày thành lập Quân đội Nhân dân Việt Nam, 1944-2024)
Vanvn– Tôi biết trong lực lượng văn nghệ sĩ tỉnh Quảng Ninh, có nhiều văn nghệ sĩ từng tham gia cuộc kháng chiến chống Mỹ vĩ đại của đất nước, có nhiều văn nghệ sĩ tham gia đoàn văn công đi vào mặt trận biểu diễn. Và có nhiều cựu chiến binh trở lại đời thường đã cống hiến sức lực của mình với công việc, gia đình và vẫn theo đuổi đam mê sáng tác văn học nghệ thuật. Họ đã đóng góp thành tựu sáng tạo văn học nghệ thuật vào sự phát triển của mặt trận VHNT của văn nghệ sĩ tỉnh nhà đa thanh đa ngôn…
Tôi chỉ xin “điểm danh” một số nhà văn trong lực lượng sáng tác văn học nghệ thuật ở vùng mỏ Quảng Ninh có thành tựu là hế hệ các văn nghệ sĩ đã khoác áo lính thời kháng chiến chống Mỹ cứu nước.
Trong lực lượng đông đảo hội viên Hội Văn học nghệ thuật tỉnh có rất nhiều các cựu chiến binh từng ở các mặt trận, biên chế trong các quân binh chủng. Họ trở về đời thường, mỗi người đều có một công việc, một cuộc đời, nhưng tình yêu với văn học nghệ thuật thì luôn canh cánh bên lòng. Có người phải từ giã giảng đường đại học lên đường vào mặt trận, giấu đi mọi cảm xúc khát vọng, trở lại đời thường họ được thỏa khát vọng đam mê với con chữ, với lao động chữ nghĩa… Và họ đã trở thành nhà thơ, nhà văn, họa sĩ, nghệ sĩ nhiếp ảnh… Mỗi người đều mang thiên chức của một nghệ sĩ đích thực.
Với góc độ tìm hiểu của tôi, trong bài viết nhỏ này, chỉ xin đề cập đến một số đại diện các tác giả trên mặt trận sáng tác văn học có thành tựu. Họ từng là cựu chiến binh, thương binh thời kháng chiến chống Mỹ trở về địa phương từ các mặt trận và gắn bó đời sống thường nhật ở vùng than Quảng Ninh. Họ vẫn tham gia lao động sản xuất, tham gia công tác trong các công trường xưởng máy vùng than, trong các cơ quan công quyền của tỉnh, của địa phương huyện thị trong tỉnh. Nhưng khát khao được thỏa niềm đam mê cháy bỏng với con chữ đã thôi thúc họ viết và tái hiện cuộc sống qua các trang viết cho độc giả những thiên tiểu thuyết về chiến tranh, về hậu phương nhiều màu sắc.
Tôi có cơ duyên công tác ở Hội nên trong quá trình làm việc đã biết và luôn được đồng hành cùng các văn nghệ sĩ Quảng Ninh trên nhiều góc độ khác nhau. Những cựu chiến binh vẫn có sức khỏe tốt, những cựu binh bị thương binh nặng vẫn đang tận hiến kiệt cùng năng lực sáng tác của mình trên trang viết. Viết là nhu cầu tự thân, viết là mong được cống hiến cho cuộc đời những câu chuyện nhà văn đã là nhân chứng sống trong từng giai đoạn lịch sử mà họ đã đi qua. Nhất là khoảng thời gian tham gia chiến tranh kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Lớp tác giả từng là người lính, viết văn làm thơ là hội viên nam thì nhiều nhưng hội viên nữ thì thật hiếm hoi. Trong rừng cây lực lượng nhà văn cựu binh sáng tác văn học có duy nhất nữ nhà thơ Nguyễn Thị Hoàng Hòa có nhiều thành tựu sáng tác, thơ chị đã đạt giải thưởng Văn nghệ Hạ Long. Là nghệ sĩ vùng mỏ được vinh danh đợt đầu tiên của tỉnh ta.
Là nhà văn cựu chiến binh, thương binh nặng Nguyễn Tùng Lâm, thương binh 4/4, nhà văn bắt đầu viết trở lại khi tuổi đã sắp 60. Nhưng dù “thân tàn, lực kiệt”, nhưng chỉ trong khoảng 10 năm anh tập trung sáng tác đã cho ra mắt 7 tác phẩm gồm tiểu thuyết, truyện ngắn, thơ và ký sự. Nhà văn thương binh nặng Nguyễn Tùng Lâm không chỉ sáng tác tốt mà anh còn giành các giải thưởng văn học của Bộ, ngành và của tỉnh. Thật sự là một tấm gương về lao động chữ nghĩa của một nhà văn cựu binh, thương binh nặng rất đáng trân trọng Nguyễn Tùng Lâm. Là tác giả thơ, nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Quang Vinh, người đã có mặt tại Dinh Độc lập trưa lịch sử 30.4.1975. Ông nguyên là phó chỉ huy Bộ đội biên phòng tỉnh, đã có hơn 15 đầu sách gồm các tác phẩm thơ và các công trình nghiên cứu dân gian. Là một người nghiên cứu văn hóa dân gian có nhiều đóng góp về mảng đề tài này ở Quảng Ninh, lĩnh vực ít người theo đuổi với nhiệt huyết đam mê như ông.
Năm nay nhân kỷ niệm 80 năm ngày thành lập Quân đội nhân dân Việt Nam tôi lại chợt nhớ 20 năm trước nhân kỷ niệm 60 năm ngày thành lập, Hội văn học nghệ thuật tỉnh phối hợp với Bộ chỉ huy quân sự tỉnh tổ chức cuộc thi viết về bộ đội. Một cuộc thi có ý nghĩa chính trị của tỉnh năm ấy, và chúng tôi rất vui khi phát hiện ra có một tác giả là cựu chiến binh có tác phẩm đạt giải Nhất. Tìm hiểu ra thì là tác giả Nguyễn Duy Liễm, cựu chiến binh trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, anh đang sinh sống ở thị xã than Cẩm Phả, anh bị di chứng chất độc da cam nên hình hài anh cũng không được béo tốt bình thường. Khi tôi được ban tổ chức phân công liên hệ với tác giả và mời tác giả về nhận giải thưởng thì anh bảo, hình hài tôi khó nhìn, cô đừng bắt tôi lên sân khấu có được không. Thú thực, lúc ấy tôi đã cố nín lặng cay cay sống mũi vì anh Nguyễn Duy Liễm nói thế, tôi chợt nhìn lại anh cũng thấy ái ngại vì hình hài anh gầy ốm tong teo, gương mặt anh cũng mang một vẻ mặt rất … buồn! Nhưng tôi làm ra vẻ cứng cỏi nói to hơn, anh phải lên, giải nhất cơ mà, anh cứ mặc quân phục vào là đẹp hết! Và tôi nhớ mãi hình ảnh người cựu binh gầy ốm hôm ấy, sau cuộc nhận giải đó, tác giả văn xuôi mới toe Nguyễn Duy Liễm đã trình làng liên tiếp các tác phẩm chủ yếu viết về đề tài chiến tranh, về hậu phương quân đội, về nhiều góc độ cuộc sống khác, thông qua các thể loại truyện ngắn, tiểu thuyết, bút ký…
Anh viết miệt mài như thể không còn thời gian để viết, 20 năm từ tác phẩm đầu tiên có tên Dòng sông trôi được trao giải nhân 60 năm ngày thành lập Quân đội Nhân dân Việt Nam năm 2004, thì đến năm 2015 là cuốn tiểu thuyết đầy ắp hồi ức chiến tranh có tên Chiến tranh qua rồi của tác giả đã được Bộ Quốc phòng trao giải thưởng. Năm 2023 đạt giải Nhất giải Văn nghệ Hạ Long, và chợt nghĩ hai cái giải Nhất sáng tác văn học của nhà văn Nguyễn Duy Liễm là một điều hiếm có trong hành trình sáng tạo của một nhà văn trong khoảng cách 20 năm đắm chìm với chữ nghĩa của ông. Như thế để thấy sức lao động chữ nghĩa không hề dễ dàng đối với mỗi tác giả nói chung, và với nhà văn cựu chiến binh Nguyễn Duy Liễm nói riêng. Quãng thời gian 20 năm đi qua, nhà văn, cựu chiến binh Nguyễn Duy Liễm đã trở thành hội viên Hội Nhà văn Việt Nam, đã có 14 tác phẩm xuất bản và đạt giải thưởng nhiều cấp bộ ngành và tỉnh Quảng Ninh. Là bạn viết tôi thật mừng khi niềm đam mê sáng tác của cựu chiến binh Nguyễn Duy Liễm đã đi được chặng đường dài với văn học và có nhiều thành tựu có sức nặng đến thế.
Tôi bỗng nhẩn nha ngồi nhẩm đếm và ‘điểm danh” các nhà văn cựu binh ở các vùng miền của tỉnh. Và các nhà văn cựu chiến binh ở thành phố than Cẩm Phả có lẽ là địa phương có số nhà văn đông nhất tỉnh, là nhà văn Trần Ngọc Dương, Trọng Khang, Nguyễn Duy Liễm, Nguyễn Tùng Lâm. Các nhà văn đều có những đóng góp rất lớn và hiệu quả cho phong trào sáng tác văn học chung, cho riêng bộ môn văn xuôi Quảng Ninh rất hùng hậu.
Nhà văn Trần Ngọc Dương đã xuất bản hơn 10 đầu tác phẩm gồm truyện ngắn và tiểu thuyết và có giải thưởng trong và ngoài tỉnh. Ở thành phố Đông Triều có nhà văn cựu chiến binh Đinh Đức Cường, ông đã cho xuất bản tiểu thuyết Một góc cuộc chiến đã đem đến cho độc giả được tường tận về bức tranh chiến tranh chiến trường tây nguyên mà tác giả là người trong cuộc. Tác giả thơ cựu chiến binh Trần Quang Thanh vẫn miệt mài với thể tài thơ, ông đã xuất bản mấy tập thơ và luôn đau đáu với đề tài người lính. Ông tham gia các hoạt động của Hội cựu chiến binh ở tỉnh, ở địa phương rất nhiệt huyết với việc tổ chức các hoạt động “về nguồn” hàng năm hữu ích. Ở thành phố Hạ Long có nhà văn Ngô Hải Đảo và Đoàn Đức Chính là hai tác giả cựu chiến binh cũng có nhiều tác phẩm viết về đề tài chiến tranh, cách mạng…
Ở thị xã Quảng Yên có các nhà thơ Lê Hữu Lịch, Lê Duy Thái, Lương Liễm.. mỗi người đều có những thế mạnh riêng. Nhà thơ Lê Duy Thái là một người thơ đặc biệt, một cựu chiến binh, thương binh gắn bó với mặt trận Quân khu 5 đầy khói lửa. Hết chiến tranh ông cũng như bao đồng đội trở về tiếp tục học hành phấn đấu, làm Phó Hiệu trưởng trường đảng tỉnh rồi về nghỉ hưu. Nhà thơ Lê Duy Thái năm nay cũng qua tuổi 80 rồi, nhưng nhiệt huyết với thơ văn vẫn rất đắm say kiệt cùng với niềm đam mê thi ca. Năm 2024 ông vừa cho xuất bản tập thơ Thơ viết giữa chiến trường đầy chất bi hùng, đầy mùi lửa đạn chiến tranh. Tác giả nhà văn cựu chiến binh Lương Liễm ở Quảng Yên đã xuất bản mấy tập tiểu thuyết, thơ, tập truyện ngắn và cũng giống nhiều bạn bè đồng đội khác, anh vẫn chung thủy với đề tài chiến tranh và người lính.
Và trong đội ngũ nhà văn, nhà thơ từng khoác áo lính ấy, đã đi qua cuộc chiến sinh tử trong cuộc kháng chiến chống Mỹ của dân tộc, những ai quan tâm đến đời sống văn học Việt Nam nói chung và Quảng Ninh nói riêng, đều biết nhà văn Dương Hướng, tác giả tác phẩm Bến không chồng, cuốn tiểu thuyết đạt giải thưởng chính thức của Hội Nhà văn Việt Nam năm 1991. Cuốn tiểu thuyết được coi như “một tiếng nổ” giữa không khí văn chương hậu chiến sau ngày giải phóng miền Nam thống nhất đất nước. Là vấn đề “nóng” thời hậu chiến cả xã hội quan tâm đặt ra, sự “được và mất” của dân tộc sau khi kết thúc cuộc kháng chiến vĩ đại, đánh Pháp, đuổi Mỹ để non sông liền một dải. Những người lính và hậu phương của họ, là tái hiện bức tranh nông thôn đầy những day trở tthời hậu chiến đầy khó khăn, lạc hậu.
Cuốn tiểu thuyết Bến không chồng đã được dựng thành phim truyện nhựa mang tên cuốn tiểu thuyết và được chuyển thể phim truyền hình mang tên Thương nhớ ở ai phát trên Truyền hình Việt Nam được giải Bông sen Bạc tại Liên hoan phim Việt Nam lần thứ 13. Tiểu thuyết đã được dịch ra tiếng Anh, Pháp, Đức và tiếng Ý.…Với cuốn tiểu thuyết này đã đưa ông đến vinh dự được nhận Giải thưởng Nhà nước về VHNT năm 201 và nhiều giải thưởng khác. Nhà văn Dương Hướng hiện là Chủ tịch Hội đồng văn xuôi Hội nhà văn Việt Nam, ông vẫn là cây bút sung sức trên văn đàn với các tác phẩm được đánh giá là có sức nặng về đề tài chiến tranh và hậu chiến.
Với phạm vi bài viết, chỉ xin được “điểm danh” một số tác giả văn học của tỉnh Quảng Ninh là những nhà văn từng khoác áo lính thời kháng chiến chống Mỹ có thành tựu trong lĩnh vực hoạt động sáng tác văn học, nhân dịp 80 năm ngày thành lập Quân đội Nhân dân Việt Nam.
VŨ THẢO NGỌC
