Vanvn- Trước hết tôi xin dông dài về lý do sao tôi có cuốn sách quý Ba người vượt ngục Guyane* của tác giả Đỗ Thái Bình. Là tình cờ, sau ngày kỷ niệm 100 năm Ngày Báo chí cách mạng Việt Nam, tôi gặp nhà báo Lí Học cậu em đang làm ở Tạp chí Công nghiệp tàu thủy. Nhân chuyện nghề, chuyện văn, cậu kể tuần tới có sự kiện ra mắt sách của một tác giả là kỹ sư đóng tàu khá hay, em có hỗ trợ tác giả một chút phần tư liệu. Nói rồi cậu hỏi tôi có thấy thú vị em nói bác mời chị qua, vì cuốn sách rất đặc biệt.
Tôi bảo, thế hay quá, nói bác cho chị đến tham dự sự kiện, vì nghe tên sách đã hấp dẫn rồi. Sau cuộc trò chuyện ấy, nhà báo Lí Học đã gửi đố điện thoại của tôi cho tác giả cuốn sách. Tôi đang đi đường thì nghe giọng qua điện thoại của bác tác giả nói, tôi nghe Lí Học nói cô quan tâm tới cuốn sách, cô cho tôi địa chỉ tôi gửi cô đọc chia sẻ. Và rất nhanh từ Thành phố Hồ Chí Minh tác giả gửi sách ra tôi đã nhận được. Thật sự tôi đón nhận niềm vui như thời trẻ nhỏ khi mua được cuốn sách mình thích, mà đây thì được… tặng! Thú thực tôi không nghĩ cuốn sách lại khổ lớn dầy 500 trang, và nặng trĩu nguồn tư liệu quý giá đến thế.
Và dù giữa cái tiết nắng mùa hè gắt gỏng của miền Bắc đầu tháng 7 năm 2025, tôi ngồi “ôm” cuốn Ba người vượt ngục Guyane của tác giả Đỗ Thái Bình đọc một cách nghiêm cẩn trong ba ngày, ba đêm. Tôi nói với Lý Học, tôi đọc xong rồi, Học nghi ngờ hỏi lại, sao chị đọc tốc độ thế, chị đọc hết chứ? Tôi đáp, đọc hết, đọc cẩn thận vì đó là cuốn sách đọc cuốn hút ngay từ đầu nên mình đọc gần như không nghỉ. Nó cuốn hút bởi tác giả đã trình bày rất khoa học. Ngôn ngữ dẫn dụ người đọc một cách dễ hiểu. Các phần phân bố chia chương mục, tư liệu minh họa… rất kỹ lưỡng. Tốc độ câu chuyện cứ thế kéo độc giả đi hết sự kiện này tới sự kiện khác. Tác giả trình bày từng nhân vật, nhưng mỗi nhân vật lại có “một tệp” lịch sử thời đại đính kèm để hiểu thêm các chí sĩ cách mạng của Việt Nam đầu thế kỷ 20 các cụ giỏi cỡ nào!
Với 500 trang sách khổ lớn, chỉ bê cuốn sách đã nặng. Tư liệu thì ngồn ngộn. Nhưng tác giả đã rất tài tình dẫn dụ người đọc, chinh phục người đọc từng chi tiết nhỏ nhất. Tác giả trình bày từ xa đến gần, sự chắp nối các sự kiện theo tư liệu lịch sử đến thân phận tù nhân ở nhà tù thực dân thế nào… Ba chí sĩ cách mạng đó là Đỗ Văn Phong (chương 7), Lý Liễu (chương 6) và Nguyễn Quang Diêu (chương 5), Đỗ Văn Phong là ông nội của tác giả Đỗ Thái Bình, tù nhân già nhất khi ấy đã 53 tuổi, có vợ và 8 người con. Hai vị kia thì còn trẻ tuổi hơn, như Lý Liễu mới 19.
Tôi thấy trước hết nó là một cuốn sử liệu quá dầy công của tác giả, là công sức và tiền bạc để đi sưu tầm, lục tìm tư liệu từ thư viện quốc gia Việt Nam, tìm đến các nhà nghiên cứu độc lập về hai vị Nguyễn Quang Diêu và Lý Liễu. Rồi tìm đến trung tâm AMOM bên Pháp, một trung tâm lưu trữ có nhiều tài liệu quý giá về các dân tộc thuộc địa của Pháp cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20!
Tôi không biết tác giả Đỗ Thái Bình là ai, ông không là nhà văn chuyên nghiệp, ông chỉ là người nghiên cứu độc lập nghề hàng hải, viết sách, dậy học… Và sau khi được tiếp cận cuốn sách Ba người vượt ngục Guyanr do nhà xuất bản Hội nhà văn ấn hành năm 2025 về “ba người vượt ngục” tôi mới biết ông là “ai”!
Ba người vượt ngục Guyane – Họ là những người bị Tòa Đề hình của thực dân Pháp ở Hà Nội xét xử nhằm đàn áp phong trào chống Pháp cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20.
Là ba chí sĩ cách mạng trong danh sách 11 người bị kết án khổ sai, có 9 người đào thoát (chương 4 mô tả rất chi tiết và hấp dẫn), trong số 9 người đào thoát khỏi Guyane được coi là “lục địa xanh” tác giả đề cập tới 3 ông, trong đó có ông nội tác giả tên là Đỗ Văn Phong, hai ông nữa là Nguyễn Quang Diêu và Lý Liễu.
Nhưng với rất nhiều khát vọng được trở về quê nhà, họ đã cố gắng, nỗ lực bằng nhiều cách để tìm cách vượt ngục. Câu chuyện dẫn dắt có thể nói rất ly kỳ của các chí sĩ kia, nhưng tác giả có năng lực tái hiện bằng ngôn ngữ sử liệu rất hiệu quả. Với sự am hiểu về nghề hàng hải, tác giả cặn kẽ chi tiết về những bến cảng, những loại tàu đi từ đâu tới đâu, tàu chuyên chở khách, chở hàng, lộ trình của nó ra sao…
Tôi thấy đây như là một cuốn tiểu thuyết quá nhiều chi tiết hay và đắt giá không phải người viết nào cũng có được. Về nghệ thuật viết với phong cách hiện đại, ngôn ngữ sắc sảo, tác giả như không cần dụng đến nghệ thuật viết, nhưng khi đọc cả tác phẩm, phần văn học nổi trội hẳn. Đó là cách ông kể về những người tù ấy bằng cảm quan của người bây giờ soi chiếu về các chí sĩ cách mạng ngày trước một cách chân thực nhất. Sự chân thực đã chinh phục độc giả. Tư liệu quý giá chinh phục độc giả. Tôi đã cuốn hút khi cuốn theo các chương sách của tác giả. Tôi tiếp nhận được nguồn tư liệu quý giá từ cuốn sách này nhờ cách trình bày khoa học của tác giả. Mỗi đoạn đường, mỗi bến cảng, những dấu tích nhà tù xưa và ông đã đặt chân đến nơi ông nội ông từng bị chịu tù đầy thật sự chinh phục tuyệt đối độc giả! Những tấm bản đồ minh họa con đường tới Guyane…
Câu chuyện có vẻ như ông đi tìm ông nội mình, như ông giãi bày ở đầu sách, nhưng lại là một chuyến đi dài, một công cuộc tìm kiếm và phục dựng lại toàn bộ chặng đường ông nội tác giả và các chí sĩ cách mạng cùng thời đó đã nếm trải trong thân phận tù nhân khắc nghiệt nơi hòn đảo nhà tù khổng lồ xa xôi mãi vùng Nam Mỹ đó. Nếu chỉ đọc vài trang lịch sử ghi lại có các chí sĩ cách mạng bị thực dân Pháp bắt đi đày mãi đảo Guyane thì cũng chỉ lơ mơ biết về thông tin đó. Nhưng tư liệu trong cuốn Ba người vượt ngục Guyane của tác giả Đỗ Thái Bình đã giúp độc giả hiểu cặn kẽ, hiểu sâu sắc hơn những sự hy sinh của thế hệ cha ông sẵn sàng đánh đổi để giành độc lập hòa bình dân tộc. Là khát vọng giải phóng đất nước khỏi ách ngoại xâm của thế hệ cha anh là khát vọng lớn lao đến thế nào, cuốn sách như một pho sử, mà lại như một cuốn tiểu thuyết giàu chất văn học.
Cuộc đời ba chí sĩ cách mạng được khảo tả chi tiết trong cuốn sách. Mỗi người có một vị thế riêng. Ông Đỗ Văn Phong sau khi về tới Sài Gòn thì di chuyển tới vùng Bạc Liêu tìm kế làm ăn, tạo dựng cơ nghiệp ở đó và mất khi tuổi 70.
Ông Nguyễn Quang Diêu tức Năm Diêu trở về Sa Đéc (tỉnh Đồng Tháp) thành thầy đồ nho dạy học, ông làm thơ và mượn thơ ca tuyên truyền cách mạng. Ông Năm Diêu góp phần làm cho phong trào cách mạng trong vùng hoạt động rất hiệu quả. Theo tư liệu trong cuốn sách, ông Diêu mất mấy năm rồi mật thám Pháp mới phát hiện ra ông là người tù từng bị đầy đi Guyane mà họ đang truy lùng vì đã vượt ngục! Giờ ở Đồng Tháp có tên đường mang tên ông, có giải thưởng Văn học nghệ thuật cấp tỉnh mang tên ông.
Người tù trẻ nhất là Lý Liễu, sau khi đào thoát khỏi “lục địa xanh”, nhờ có biết tiếng Nhật, tiếng Anh và tiếng Quảng Đông, ông đã tới được thủ đô quốc đảo Trinidad – nơi chặng đầu tiên thoát khỏi “lục địa xanh” và ông đã là một doanh nhân có tiếng ở nơi đó. Rồi ông đã lấy cô vợ là người Anh, có hai người con một trai, một gái. Ông đã nén vợ con tìm đường về quê hương tiếp tục con đường đấu tranh mà ông đã theo đuổi và không một lời từ biệt vợ con là thế! Nỗi nhớ quê hương thôi thúc ông tiếp tục tìm cách về lại quê hương và chắc hẳn ông vô cùng day dứt khi chia xa vợ con… Trong cuốn tư liệu ghi lại: “Lý Liễu về tới Hồng Kong năm 1929 ông có giấy thông hành Trung Hoa nên giả người Tàu sang Việt Nam làm ăn, xuống tàu từ Hồng Kong về Sài Gòn” (tr310). Ông trở lại quê nhà và tham gia cách mạng, sau năm 1945 ông làm chủ tịch mặt trận An Hòa (tỉnh Bến Tre)…
Mỗi người một số phận, nhưng các chí sĩ cách mạng đã để lại một hình ảnh cao đẹp về con người Việt Nam có tư tưởng lớn. Sẵn sàng hy sinh bản thân đánh đuổi giặc ngoại xâm, giành độc lập dân tộc. Tinh thần của các chí sĩ Cách mạng của phong trào Đông du, phong trào Đông Kinh nghĩa thục cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20 là những tấm gương không thể phai mờ của lớp người gắn với lịch sử đấu tranh kiên cường dân tộc Việt Nam giải phóng khỏi ách ngoại xâm giành độc lập dân tộc.
Cảm ơn tác giả Đỗ Thái Bình đã dày công để bạn đọc có cuốn tiểu thuyết tư liệu quý giá này. Tôi là độc giả đã đọc một cách nghiêm cẩn, cuốn sách đã cho tôi tiếp cận nguồn tư liệu vô giá. Cho tôi tiếp nhận tinh thần hiếu nghĩa của người cháu nội đi tìm dấn chân ông nội bằng một sự phi thường. Chỉ cần một công việc là đi khai thác tư liệu về ông mình, nhưng là tư liệu của phong trào cách mạng Việt Nam thời điểm ấy, với chi tiết từng số hiệu tù nhân, từng văn tự, thư từ liên quan đến những người tù đó…cũng đã là một sự phi thường. Rồi từ nguồn tư liệu khổng lồ đó ông xâu chuỗi lại, tạo ra một tác phẩm với ngôn từ mang tiết tấu đậm chất văn học là một sự phi thường nữa. Để có nguồn tư liệu quý đó, ông đã mất gần 20 năm để bằng nhiều nguồn lực tìm được các tư liệu quý giá, ở tuổi hơn 80 rồi ông vẫn cập nhật các thông tin để hoàn thiện cuốn sách vào mùa hè năm 2025, là một sự phi thường nữa.
Tôi thật sự khâm phục lao động chữ nghĩa nghiêm cẩn của tác giả Đỗ Thái Bình, người con gia tộc – gia đình Nhà in Mai Lĩnh lừng danh một thời từ Hà Nội, đến Hải Phòng, đến Sài Gòn, thương hiệu của người Việt Nam khi đất nước còn trong thời điểm lịch là thuộc địa của người Pháp.
Với bài viết nhỏ này tôi không thể kể hết những nội dung trong Ba người vượt ngục Guyane mà tác giả đã dày công tái hiện dành tặng bạn đọc về sự đào thoát khỏi “lục địa xanh” rất ly kỳ cuốn hút của những chí sĩ cách mạng đặc biệt này. Chỉ xin được đôi dòng cảm nhận chia sẻ lao động chữ nghĩa của kỹ sư tàu biển, nhà nghiên cứu hàng hải, đóng tàu Đỗ Thái Bình với một sự trân trọng về nghề viết. Xin chúc ông sức khỏe và sang năm tiếp tục trình làng cuốn sách mới nghiên cứu sâu về nghề tàu biển của ông.
Hạ Long, 21.7.2025
VŨ THẢO NGỌC
______________
* Cuốn sách đã được tác giả và Nhà xuất bản Hội Nhà văn, Công ty TNHH Dịch vụ và kỹ thuật biển xanh tổ chức giới thiệu tại 3 thành phố lớn: tại Hà Nội là Nhà xuất bản Hội Nhà văn, tại thành phố Hải Phòng là Khách sạn Hải quân, và tại Thành phố Hồ Chí Minh là cơ quan Tạp chí Xưa và nay…
