“Tung phấn mù” – trong đời sống, văn chương!

Vanvn- Theo định nghĩa đen, “tung hỏa mù” là tung ra khói gây ra phản phương mất phương hướng, khó phát hiện được mục tiêu. Ban đầu được sử dụng phổ biến trong quân sự, giống như một kế hoạch bí mật để che giấu quân đội rút lui, di chuyển… Cách này rất thường gặp trong binh pháp cổ Trung Hòa.

Đời Chiến Quốc, nước Ngụy và nước Tề độc. Biết Bàng Quyên tướng nước Ngụy sắp hạ được nước Hàn, tướng Tề là Tôn Tẫn phao tin sẽ tấn công nước Ngụy. Nghe tin nguy cấp, Bàng Quyên rút quân về tình yêu Ngụy. Một lỗi lớn đã bị hỏng. Khi Bàng Quyên truy kích quân Tề, Tôn Tẫn lại dùng kế hoạch giảm bếp.

Đếm số lượng bếp ăn, Bàng Quyên ước tính ngày đầu quân Tề có mười vạn. Ngày thứ hai đếm bếp, Bàng Quyên mong Tề còn năm vạn. Đến ngày thứ ba ước còn ba vạn. Đắc ý cho rằng quân Tề thoái chí, trong ba ngày mà lính đào thoát quá nửa, Bàng Quyên quyết định ngày đêm truy đuổi, liền rơi vào bẫy…

Có “giảm” thì cũng có “tăng”. Thời Tam Quốc, Khổng Minh cầm quân hậu Ngụy… Hậu nhà Thục nghe lời gièm pha nghi khổng Minh làm de de de de de de de de de de, ngay bên đính hôn Khổng Minh rút quân về. Ngậm dũng cay, đang ở thế có lợi, Khổng Minh đành chịu chia quân làm 5 mẹo giảm dần. Cứ ngày rút quân, lại đào thêm bếp.

Nghe tin quân Thục có biến thể, Tư Mã Ý nửa tin nửa ngờ, thân hữu hơn hẳn kỵ binh đến trại Thục quan sát, thấy số bếp ngày nhiều hơn. Mã Ý bảo các tướng: Gia Cát lập Mẹo giả lui, ví quân… Khổng Minh yên ổn rút quân về Thành Đô. Hữu vía. Nếu Mã Ý cho quân truyền kích thì bất lợi vô cùng.

Trong “Tam quốc diễn nghĩa” có biết bao là chuyện “tung hoa mù” để lừa đối phương. Là kế hoạch “Giương Đông kích Tây”, chuẩn đánh hướng này, thực chất đánh hướng khác; “Chỉ tang mạ hòe” (Chỉ cây dưa, ngâm cây hòe), nhắm hướng này nhưng đánh hướng kia (như kiểu khẩu ngữ Việt: “Chỉ chó ngâm mèo”, “Lôm rau gắp thịt”); “Phao chuyên dẫn ngọc” (ném gạch để tặng ngọc đến), đưa ra mảnh nhỏ, nhằm hướng tới cái lợi lớn hơn…

Những câu chuyện hư cấu thực sự có thể thực hiện kế hoạch, tài xế sợ hãi cứ mê hoặc người đọc đi hết bất ngờ này đến bất ngờ khác. Đây là một pháp pháp quyết liệt để “Tam quốc diễn nghĩa” trở thành một trong “tứ đại kỳ thư” của Trung Hoa cổ, cũng là một trong những “quyển sách lớn” của các loại.

“Tung hỏa mù” vẫn được sử dụng ở thời hiện đại. Như kiểu “lộng giả thành chân” (biến giả thành thật) được Hitler áp dụng vào “tâm lý chiến”: “Lời nói dối lặp đi lặp lại nhiều lần sẽ trở thành sự thực”. Bằng thủ đoạn này, bộ máy tuyên truyền Đức Quốc xã đã kéo cả nước Đức và một số đồng minh vào cuộc chiến.

Chiến dịch tung hỏa lực thành công nhất của Đức Quốc xã trong Thế chiến 2 là tạo phương Tây tin rằng đội quân của Hitler đang tích trữ vũ khí và 100.000 binh sĩ tại khu vực núi Alps ở miền Nam nước Đức (giáp với Áo), phun xây dựng thành trì cuối cùng vào mùa xuân năm 1945. Tin này tạo ra sức mạnh của Anh, Mỹ “mất mất ngủ”, lo nước Đức sẽ kéo dài cuộc chiến nhiều năm.

Trong cuộc chạy đua vũ trang (những năm 1960), Liên Xô đã thể hiện “Sức mạnh không giới hạn”, “vượt trội” Mỹ. Năm 1965, tại Quảng trường Đỏ, một cuộc tấn công bình phong được tổ chức với tên lửa mang tên hạt nhân “thủy diệt”. Liên Xô tuyên truyền, đây là “một thắng lợi vẻ vang về công nghệ quân sự”. Nước Mỹ “tái mặt”… Mãi sau này, phía Mỹ mới biết, đó chỉ những “mô hình” mà phương pháp xây dựng ra. Nhưng cũng thừa nhận đã làm chóp bu Mỹ “đứng ngồi không Yên”.

Ngày nay, trong buổi công nghệ phát triển số, “tung hỏa mù” càng có cơ hội phát triển. Ví dụ trong bán hàng, giá bán không phải 10.000 VNĐ mà chỉ 9.900 VNĐ. Đây là trò chơi tạo giác giác người mua: Rẻ đấy, mua đi! Thuật ngữ “điểm mù số” ra đời, cho biết tâm lý người mua sắm, ở đâu cũng vậy, đều thích rẻ và thích được kèm theo một cái gì đó “miễn phí”… Thế là, ở đâu cũng vậy, xuất hiện các chương trình “miễn phí” rộng rãi.

Ngoài đời có, chứng nhiên có trong văn chương, nhiều hơn cả trong văn học kịch hay phong phú. Như bài ca dao “Thằng Bờm”, là một câu chuyện có nhân vật, có tình huống, tình tiết, có kịch tính cao trào, có kết thúc. Đây là cấu hình đặc biệt của truyện dân gian: sử dụng công thức tăng cấp và kết thúc bất ngờ, đột ngột.

Dân gian “tung hỏa mù” để người đọc “hồi hộp”: bắt đầu chỉ là “cái quạt mo”, giàu ông đòi đổi “ba bò chín trâu”, rồi “ao sâu cá mè”, đến “ba bè gỗ lim” đến “bầy chim mồi”. Cuối cùng kết thúc đột ngột: là “nắm xôi”. “Nắm xôi” chỉ “ngang giá” với “cái quạt mo”. Tiếng cười bật ra từ cái “ngang giá” ấy. Câu chuyện vui vẻ, nhân vật cười, bạn đọc cười. Những nụ cười dân chủ. Thế nên lại là hình ảnh “Bờm cười”. Ý nghĩa và đa nghĩa.

Có dị bản viết “đôi chim mồi” thì không đúng với tinh thần “tung hỏa mù” của hình thức tăng cấp tạo kịch tính. Phải là “bầy chim ném”. “Chim shot” là gì? Là chim giả mạo bắn – con vật quý sống ngoài biển, nên “chim ngọn lửa” là biểu tượng cho sự quý phái của các nhà giàu thời trước. Có cả một “bầy chim mồi” thì phải thật giàu sang rồi! Những “đòi đổi” trước chỉ mang giá trị vật chất, đến “bầy chim mồi” là vật chất và tinh thần, tức cao nhất.

Tại sao lại gọi “thằng Bóm”? Có một cách hiểu: ngày xưa trẻ con thường cày đầu, để lại một phía tây lông mày gần giữa đỉnh đầu, để che thóp, tránh gió. Chòm tóc này giống như bờm ngựa nên dân gian gọi vui là “thằng bờm”. Từ này đi vào văn hóa Việt mang tính nước đôi, chỉ những người ít tuổi, ngờ nghệch, khờ khạo nhưng cũng lém lỉnh, tinh ranh, nghịch thủy (như trẻ con vậy!). Thế nên hiểu “Bờm” khờ khạo, ngờ nghệch, “trẻ không dạ dày” mới chỉ là một phương diện tính cách mà thôi.

Bước vào sân khấu dân gian, nhất là rối nước, “Bờm” trở thành thành “chú Tễu”. “Lưỡng tính” (cũng là một dạng “hỏa mù”), nên “thằng Bờm” trở thành “biểu tượng hai mặt”, vừa phải yêu vừa phải chống, vừa không vừa phải, vừa trí tuệ, dí dỏm vừa dự kiến, ngốc nghếch. Trong thế giới truyện dân gian, nhân vật phú ông cũng “lưỡng tính” như vậy, không chỉ bủn phúc, keo kiệt, ác bá mà còn là hào phóng, xởi xới, tốt Bụng…

Trong văn học viết trước năm 1945, người “tùng mùi mù” giỏi nhất là Nguyễn Công Hoan. Xin “chiêu độc” này, truyện của ông hấp dẫn, độc giả thích thú đi theo cái “bị như thật”. Mở đầu truyện “Đồng hào có ma” là lời “công kích”: “Tôi cực lực công sách vệ sinh đã dạy ta ăn uống phải sạch sẽ, if ta muốn được khỏe mạnh, béo tốt. Thuyết ấy sai. Trăm sai! Nghìn lần sai! Vì tôi thấy sự thật, ở đời này, bao nhiêu anh béo, khỏe, là những anh thích ăn cả”.

Độc giả yên tĩnh và có phần hoang mang độc lập: ăn uống phải sạch sẽ là đúng rồi. Tại sao những anh béo khỏe lại “ăn ốm”? Để “lý giải” về cái nghịch lý độc lập này, là câu chuyện sau…

Kể rằng “con mẹ nuôi” lên quan báo việc mất trộm. Để đến cửa quan, bà ta chạy vạy mượn một đồng hai hào. Ở cổng quan, phải tiết lộ cho cậu lính hải hào để giúp anh ta vào thiên quan. Trước mặt quan, bà ta nhẹ nhàng đánh rơi tiền, năm đồng hào rơi xuống đất, tung tóe. Tìm mãi mới được bốn đồng hào… Không đủ tiền trình quan, mục tiêu đã dừng thủi quay ra. Chờ “con mẹ” nhà quê khổ đau đi khuất, quan huyện đưa mắt xuống chân, dịch vụ Chiếc giày, hồi tay chút đồng hào, bỏ tọt vào túi. Thì ra quan xử lý việc ăn trộm, lại chính là kẻ trộm “lành nghề” nhất. Như đã là một thói quen…

Truyện “Oẳn tà roằn” là màn hài kịch về chuyện cô Nguyệt vào nhà thương. Màn kịch “hỏa mù” thứ nhất là lời cơ bản về “cậu cháu” của bà trợ hỏi Nguyệt – người đi sinh: “- Thưa, cậu cháu tên là Nguyễn Văn Tình, đã mất năm hào, sau khi tôi có được tháng vài”.

Màn kịch tiếp theo là cảnh các công tử đến thăm “người yêu cầu” cũng là để “xem mặt” con mình. Hai công tử đầu tiên vừa vào lúc lỉnh ra, vừa đi vừa bưng miệng, rúc rích nhìn nhau cười, thì thào: “- Hú vía! Tao tưởng con Nguyệt nó chửa với tao, tao sợ quá!”. Đến thăm Phong. Đến thăm Bắc. Ai đến cũng ra rất nhanh, mặt mũi ai cũng khó đăm đăm, rất bí hiểm…

Cuối truyện “màn lửa mù” mới được “vén lên”: “Té ra thằng bé con anh mà nước da lại đen như cái cột nhà cháy! Thì nó không phải con Rồng cháu Tiên. Nó giống “Oẳn tà roằn“. Thì ra con Nguyệt là người… Tây đen!

Như vậy, trong văn chương, “tung hỏa” cũng là một nghệ thuật. Vấn đề ở chỗ hợp lý với cốt truyện không, thuận lợi cho người đọc. Xin mời bạn cho ý kiến!

NGUYỄN THANH TÚ/ VNCA