Vanvn- Quảng Ninh là địa phương hội tụ đa dạng các thành phần dân tộc, trong đó khoảng 12,31% dân số toàn tỉnh là đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS). Nhằm gìn giữ và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc, những năm qua, tỉnh đã triển khai nhiều dự án, đề án bảo tồn, phục dựng, tổ chức đa dạng, mở rộng nhiều lễ hội truyền thống của đồng bào các DTTS, phát triển các lễ hội thành các sản phẩm du lịch ấn tượng, thu hút du khách trong và ngoài tỉnh.
Phục dựng, tổ chức nhiều lễ hội đặc sắc
Lần đầu tiên Lễ hội Khỏi Kêm được phục dựng và tổ chức tại xã Đường Hoa vào ngày 18/4 vừa qua. Dù cái tên còn khá xa lạ với nhiều người, song đây lại là nghi lễ quan trọng trong đời sống tinh thần của cộng đồng người Dao, được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Nghi lễ “Khỏi Kêm” (cúng rừng, mở cửa rừng) của người Dao là một nét sinh hoạt văn hóa đặc sắc.
Theo phong tục, vào dịp đầu năm mới, người Dao Thanh Y và Dao Thanh Phán tổ chức lễ cúng rừng nhằm tri ân mẹ thiên nhiên, xin phép thần linh cho phép khai mở cửa rừng, bắt đầu một chu kỳ sản xuất mới. Nghi lễ thể hiện sự tri ân đối với rừng, gửi gắm ước vọng về một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu và ý nghĩa hơn nữa là thể hiện cam kết của cộng đồng trong việc bảo vệ tài nguyên rừng theo luật tục.
Đến với lễ hội, người dân và du khách được chứng kiến nghi lễ Khỏi Kêm do chính đồng bào người dân tộc Dao tái hiện lại các điệu múa truyền thống thường xuyên được tổ chức trong các nghi lễ vòng đời của người Dao như: Múa chuông – cấp sắc, múa gà – cầu may, múa rồng – cầu mưa;… Cùng với đó là màn tái hiện nghi thức đón dâu của người Dao Thanh Phán, hát giao duyên…
Đặc sắc và cuốn hút là các hoạt động vừa mang đậm nét văn hóa truyền thống, lại vừa được tổ chức dưới hình thức thi tạo nên không khí sôi nổi như: Thi vấn tóc; thi thêu trang phục truyền thống; trình diễn trang phục dân tộc; thi đấu các môn thể thao dân tộc và trò chơi dân gian…
Theo ông Nguyễn Sơn Hà, Phó Chủ tịch UBND xã Đường Hoa, việc phục dựng nghi lễ Khỏi Kêm và lần đầu tiên tổ chức thành Lễ hội Khỏi Kêm thể theo nguyện vọng của nhân dân. Lễ hội không chỉ là sinh hoạt tín ngưỡng, mà còn là minh chứng sinh động cho ý thức tôn trọng, gìn giữ thiên nhiên. Ước tính lễ hội thu hút hơn 7.200 người dân và du khách tham gia; từ đó góp phần gìn giữ và lan tỏa nét đẹp văn hóa truyền thống của người Dao, hướng tới xây dựng, hình thành sản phẩm du lịch mới thu hút du khách…
Còn tại xã Điền Xá, kế thừa những hoạt động lễ hội trước đó, sau khi thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp, lần đầu tiên xã tổ chức Ngày hội Văn hóa, thể thao các dân tộc xã Điền Xá – Chợ phiên văn hóa vùng cao Hà Lâu năm 2026. Với chủ đề “Sắc màu chợ phiên – Khát vọng vươn mình”, ngày hội diễn ra sôi nổi với chuỗi hoạt động văn hóa, thể thao đặc sắc, mang đậm dấu ấn bản sắc địa phương. Từ chương trình nghệ thuật khai mạc được dàn dựng công phu, tái hiện những nghi lễ độc đáo của các dân tộc tại Điền Xá đến không gian chợ phiên Hà Lâu trở thành điểm trải nghiệm văn hóa, ẩm thực hấp dẫn…, tất cả đều cuốn hút người dân và du khách hòa mình vào không khí ngày hội.
Chuỗi hoạt động phong phú như: Thi đấu các môn thể thao dân tộc; giao lưu hát dân ca Dao, Tày với chủ đề “Hát Nà – điểm hẹn tình yêu”; trình diễn trang phục dân tộc; trình diễn thêu thổ cẩm; tham gia các trò chơi dân gian… tạo nên không gian gắn kết cộng đồng sôi động, đậm đà bản sắc.
Cùng với đó là các hoạt động trưng bày, giới thiệu và bày bán sản phẩm OCOP, nông, lâm, sản đặc trưng như: Gà Tiên Yên, rượu men lá, gà ủ muối, bánh gio, khau nhục, măng và rau rừng… Không gian ẩm thực vùng cao Điền Xá với những món ăn đặc sắc đã tạo nên nét văn hóa riêng, vừa cuốn hút du khách trải nghiệm, vừa giúp gia tăng giá trị nông sản của đồng bào dân tộc bản địa, trở thành những sản phẩm được du khách yêu thích mua về làm quà mỗi lần đến với chợ phiên Hà Lâu. Không dừng lại ở đó, để đa dạng sản phẩm và cuốn hút du khách, Ban tổ chức đặt các góc check-in ấn tượng, sáng tạo những sản phẩm lưu niệm gần gũi với hình ảnh người dân bản địa…
Từ đầu năm đến nay, nhiều lễ hội của đồng bào các dân tộc thiểu số đã được tổ chức đa dạng, hấp dẫn tại các địa phương trong tỉnh nhằm bảo tồn và phát huy nét đẹp văn hóa; đồng thời thu hút du khách như: Lễ hội đình Đồng Đình và Ngày hội Văn hóa – Thể thao các dân tộc xã Tiên Yên năm 2026, Hội làng Bằng Cả tại Khu bảo tồn văn hóa người Dao Thanh Y Bằng Cả (xã Quảng La), Lễ hội đình Lục Nà (xã Lục Hồn), Lễ hội Sóng Mun (xã Quảng Đức), Lễ hội Đại Phan của người Sán Dìu (đặc khu Vân Đồn)… Các lễ hội đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa tinh thần của người dân các địa phương vùng miền núi, DTTS trong tỉnh.
Nâng tầm lễ hội, phát triển du lịch bền vững
Chú trọng phát huy các giá trị văn hóa bản địa, phát triển du lịch, những năm qua, tỉnh Quảng Ninh đã ban hành Nghị quyết số 06-NQ/TU ngày 17.5.2021 của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh “về phát triển bền vững kinh tế – xã hội gắn với bảo đảm vững chắc quốc phòng, an ninh ở các xã, thôn, bản vùng đồng bào DTTS, miền núi, biên giới, hải đảo giai đoạn 2021-2025, định hướng đến năm 2030”; Nghị quyết số 17-NQ/TU ngày 30.10.2023 của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh về xây dựng và phát huy giá trị văn hóa, sức mạnh con người Quảng Ninh trở thành nguồn lực nội sinh, động lực cho phát triển nhanh, bền vững…
Để đưa các Nghị quyết vào cuộc sống, tỉnh Quảng Ninh tập trung, ưu tiên dành nguồn lực bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa các DTTS. Tỉnh đã tích cực triển khai các dự án, đề án về nghiên cứu, phục dựng, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa vùng đồng bào DTTS, xây dựng quy hoạch bảo tồn và phát triển văn hóa các DTTS tỉnh; xây dựng Đề án Bảo tồn và phát huy giá trị một số làng DTTS gắn với phát triển du lịch cộng đồng giai đoạn 2021-2025, tầm nhìn đến năm 2030… Nhiều địa phương trong tỉnh cũng đã xây dựng đề án riêng để phát huy thế mạnh văn hóa vùng DTTS.
Trong đó, nhiều lễ hội, ngày hội văn hóa, thể thao được duy trì và tổ chức bài bản, hấp dẫn trên cơ sở khôi phục giá trị, nét đặc sắc văn hóa các dân tộc bản địa, từ đó tăng cường hoạt động trải nghiệm cho du khách. Các lễ hội đều có phần lễ trang nghiêm, tái hiện các nghi thức mang đậm màu sắc của các dân tộc với ý nghĩa tâm linh sâu sắc; phần hội được tổ chức đặc sắc với rất nhiều hoạt động truyền thống độc đáo.
Với sự sáng tạo, chủ động trong khâu tổ chức, đầu tư nhân lực, vật lực, các địa phương chú trọng nâng tầm các lễ hội vừa mang đậm dấu ấn văn hóa, vừa đáp ứng được nhu cầu của người dân và du khách. Du khách đến với các sự kiện đều ấn tượng với các tiết mục biểu diễn âm nhạc dân tộc như: Hát Then, hát Soóng Cọ…; các nghi lễ Cầu mùa, Cấp sắc, lễ Rước dâu… của đồng bào dân tộc Dao; lễ Đại Phan của dân tộc Sán Dìu; lễ Thôi nôi của người Tày… Các nghi lễ được sân khấu hóa đã góp phần tạo điểm nhấn cho các sự kiện và thu hút du khách bởi điểm độc đáo.
Đến với các lễ hội vùng DTTS, du khách còn được hoà mình vào các hoạt động, trải nghiệm ẩm thực, tham gia các trò chơi dân gian của các dân tộc, khoác lên mình những trang phục rực rỡ sắc màu của các dân tộc, “check-in” tại những nơi diễn ra lễ hội đầy hào hứng, hay được chế biến chính những món ăn của đồng bào…
Có thể thấy, các địa phương đã lồng ghép, tổ chức các hoạt động sáng tạo dựa trên “hồn cốt” văn hóa bản địa, các sinh hoạt hàng ngày của người dân vùng miền núi, hải đảo. Ông Voòng Sáng Lầu, Bí thư Chi bộ, Trưởng thôn Quảng Mới, phấn khởi chia sẻ: Trực tiếp tham gia thi bóc quế tươi lần đầu tiên được tổ chức, tôi thấy không khí rất hào hứng. Công việc này gắn liền với đời sống của đồng bào ở đây, gắn liền với rừng nên rất thiết thực. Lễ hội còn có nhiều hoạt động văn hóa truyền thống của người Dao khác được khôi phục nên bà con chúng tôi đều rất phấn khởi…
Với đa dạng hoạt động được tổ chức, các địa phương không chỉ phục dựng, bảo tồn mà còn từng bước nâng tầm quy mô các lễ hội, gắn với hoạt động văn hóa – du lịch, thu hút đông đảo nhân dân và du khách tham gia. Các lễ hội đã tạo nên một bức tranh văn hóa đa sắc màu và từ đó hình thành nhiều sản phẩm du lịch đặc sắc, có sức hấp dẫn riêng.
Chị Trần Thị Huệ, du khách đến từ phường Hồng Gai, chia sẻ: Tôi đã đi du lịch nhiều địa phương trong tỉnh nhưng năm nay mới được tham gia lễ hội của đồng bào dân tộc Tày tại Tiên Yên; đặc biệt là được theo dõi phần thi các danh hiệu “Vua gà”, “Hoa hậu gà”. Phần thi rất ấn tượng, độc đáo, tạo không khí hứng khởi vô cùng! Nhất định lần sau tôi sẽ đưa gia đình đến với lễ hội.
Tuy nhiên, để đưa lễ hội của các DTTS “đi xa” hơn, được du khách trong và ngoài tỉnh biết tới, các địa phương cần tiếp tục đẩy mạnh hoạt động xúc tiến, quảng bá; đổi mới, đa dạng hóa cả nội dung, hình thức tổ chức. Đồng thời, cần có sự “bắt tay” giữa các địa phương cũng như với các đơn vị du lịch để kết nối tour tuyến, đưa du khách đến gần hơn với các lễ hội…
Khi lễ hội vùng DTTS được duy trì, mở rộng, nâng tầm sẽ vừa bảo tồn tốt giá trị văn hóa, vừa tạo không gian sinh hoạt truyền thống cho đồng bào các dân tộc; qua đó khơi được “mỏ vàng” văn hóa, tạo sức lan tỏa mạnh mẽ thu hút du khách, thúc đẩy du lịch bền vững, đóng góp vào sự phát triển của các địa phương miền núi, hải đảo của tỉnh.
KHÁNH ĐAN/ QNO
