Vanvn- Những năm gần đây, cùng với nỗ lực bảo tồn di sản văn hóa dân tộc thiểu số, công tác tuyên truyền về gìn giữ và phát huy giá trị nghề thêu truyền thống tại A Mú Sung (Lào Cai) đã có nhiều chuyển biến tích cực.
Khi cả cộng đồng cùng “giữ nghề” cùng đánh thức lòng tự hào dân tộc
Giữa nhịp sống hiện đại đang len sâu vào từng bản làng vùng cao biên giới, nhiều giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số đang đứng trước nguy cơ mai một và đứt gãy trong quá trình trao truyền giữa các thế hệ. Nghề thêu thổ cẩm của người Dao Đỏ tại xã A Mú Sung, tỉnh Lào Cai là một trong những di sản như vậy.
Thổ cẩm Dao Đỏ không chỉ đơn thuần là sản phẩm thủ công phục vụ đời sống sinh hoạt thường nhật, mà còn là nơi lưu giữ ký ức cộng đồng, quan niệm thẩm mỹ, tín ngưỡng và căn cước văn hóa của cả một tộc người. Mỗi đường kim, họa tiết, màu sắc trên trang phục truyền thống đều chứa đựng những lớp trầm tích văn hóa được gìn giữ qua nhiều thế hệ phụ nữ Dao Đỏ nơi miền biên viễn.
Tuy nhiên, trước tác động mạnh mẽ của kinh tế thị trường, áp lực mưu sinh và làn sóng văn hóa hiện đại, nghề thêu truyền thống tại A Mú Sung đang đối diện với thực trạng già hóa nghệ nhân, thiếu lực lượng kế cận và sự thờ ơ của một bộ phận giới trẻ. Nhiều thanh niên không còn biết thêu, không hiểu ý nghĩa hoa văn dân tộc mình, thậm chí coi nghề truyền thống là lạc hậu và khó tạo sinh kế.
Xuất phát từ thực tiễn đó, bài viết được thực hiện nhằm phản ánh khách quan thực trạng công tác tuyên truyền bảo tồn nghề thêu thổ cẩm của người Dao Đỏ tại xã A Mú Sung; ghi nhận những nỗ lực của chính quyền địa phương, các nghệ nhân và cộng đồng trong hành trình giữ gìn di sản; đồng thời chỉ ra những khó khăn, hạn chế và nguy cơ đứt gãy văn hóa đang hiện hữu.
Với người Dao Đỏ, nghề thêu thổ cẩm, không chỉ là những đường kim mũi chỉ tạo nên trang phục truyền thống, thổ cẩm Dao Đỏ còn chứa đựng ký ức văn hóa, tín ngưỡng và bản sắc tộc người được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Những năm gần đây, cùng với nỗ lực bảo tồn di sản văn hóa dân tộc thiểu số, công tác tuyên truyền về gìn giữ và phát huy giá trị nghề thêu truyền thống tại A Mú Sung đã có nhiều chuyển biến tích cực.
Từ hệ thống chính trị cơ sở đến các nghệ nhân trong bản làng, nhiều lực lượng đã cùng tham gia “giữ lửa” cho di sản đang đứng trước nguy cơ mai một.
Những năm gần đây, tại A Mú Sung, công tác tuyên truyền bảo tồn thêu thổ cẩm được đặt dưới sự chỉ đạo trực tiếp của cấp ủy, chính quyền địa phương. Các nghị quyết, kế hoạch hành động về gìn giữ bản sắc văn hóa Dao Đỏ từng bước được cụ thể hóa thông qua các hoạt động truyền thông tại cơ sở. Trong đó, bộ phận văn hóa – xã hội xã giữ vai trò nòng cốt trong việc tham mưu và triển khai các nội dung tuyên truyền đến từng thôn bản.
Không dừng lại ở hệ thống quản lý hành chính, các tổ chức đoàn thể như Hội Phụ nữ, Đoàn Thanh niên cũng trở thành “cánh tay nối dài” đưa thông điệp bảo tồn văn hóa vào đời sống thường nhật. Với đặc thù nghề thêu gắn chặt với phụ nữ Dao Đỏ, nhiều buổi sinh hoạt chi hội phụ nữ đã trở thành không gian chia sẻ kỹ năng thêu, kể chuyện về hoa văn cổ và vận động hội viên giữ nghề truyền thống.
Trong khi đó, Đoàn Thanh niên xã tổ chức nhiều hoạt động giới thiệu văn hóa, tạo sự kết nối giữa giới trẻ với di sản dân tộc. Theo khảo sát thực tế (100 phiếu khảo sát) có 29% người dân cho rằng các tổ chức đoàn thể là lực lượng tuyên truyền hiệu quả và gần gũi nhất tại địa phương.
Tuy nhiên, lực lượng có ảnh hưởng lớn nhất lại chính là các nghệ nhân và người lớn tuổi trong gia đình. Có tới 39% người dân được khảo sát cho biết họ học nghề thêu trực tiếp từ ông bà, cha mẹ hoặc nghệ nhân trong bản.
Không gian gia đình vì thế trở thành “lớp học di sản” tự nhiên nhất, nơi việc bảo tồn văn hóa không nằm trong những khẩu hiệu khô cứng mà hiện hữu qua từng mũi kim, sợi chỉ và những câu chuyện truyền đời.
Một trong những tín hiệu đáng ghi nhận là công tác tuyên truyền đã bước đầu tạo ra chuyển biến trong nhận thức của người dân. Theo khảo sát, 22% người dân cho biết họ hiểu rõ hơn giá trị văn hóa của nghề thêu và cảm thấy tự hào hơn về truyền thống dân tộc mình. Khoảng 21% nhận thức được nguy cơ mai một của nghề và thấy cần thiết phải gìn giữ cho thế hệ sau.
Dù con số chưa thật sự lớn, nhưng việc hơn 40% người dân có thay đổi tích cực về tư tưởng được xem là tín hiệu đáng khích lệ đối với một địa bàn vùng cao còn nhiều khó khăn. Từ chỗ coi thêu thùa đơn thuần là công việc nội trợ, nhiều người đã bắt đầu nhìn nhận đây là một di sản văn hóa cần được bảo vệ.
Sự chuyển biến ấy còn thể hiện qua hành động cụ thể. Một số gia đình đã khôi phục việc truyền dạy nghề ngay trong nếp nhà. Nhiều thiếu nữ Dao Đỏ chủ động học thêu trong thời gian rảnh. Đặc biệt, trang phục truyền thống thêu tay xuất hiện ngày càng nhiều trong các phiên chợ vùng cao thay vì chỉ được mặc vào dịp lễ Tết như trước.
Từ “giữ văn hóa” đến bài toán sinh kế đến khoảng trống còn lo ngại
Một điểm sáng trong công tác tuyên truyền tại A Mú Sung là sự thay đổi về nội dung theo hướng thiết thực hơn. Thay vì chỉ nhấn mạnh khẩu hiệu bảo tồn văn hóa, địa phương bắt đầu lồng ghép các thông tin về chính sách hỗ trợ, kỹ thuật thêu, phối màu và định hướng phát triển kinh tế từ thổ cẩm.
Khảo sát cho thấy 63% người dân thường xuyên được tiếp cận các nội dung liên quan đến chính sách hỗ trợ bảo tồn văn hóa; 31% được hướng dẫn kỹ thuật thực hành nghề. Điều này cho thấy chính quyền cơ sở đã bước đầu nhận thức rõ rằng muốn người dân giữ nghề thì trước hết nghề phải giúp họ cải thiện cuộc sống.
Những gian hàng thổ cẩm tại khu vực Cột cờ Lũng Pô là ví dụ rõ nét cho sự gắn kết giữa bảo tồn văn hóa và phát triển sinh kế. Các sản phẩm khăn, túi, trang phục thêu tay không chỉ phục vụ nhu cầu sử dụng mà còn trở thành quà lưu niệm cho du khách, mang lại nguồn thu nhập bước đầu cho người dân địa phương.
Dẫu vậy, phía sau những kết quả tích cực, công tác tuyên truyền tại A Mú Sung vẫn đối mặt với nhiều nút thắt.
Đáng lo ngại nhất là sự đứt gãy thế hệ trong trao truyền di sản. Theo khảo sát, có tới 37% thanh niên hoàn toàn không biết thêu, trong khi 17% chỉ biết ở mức cơ bản nhưng không thường xuyên thực hành. Hơn một nửa lực lượng kế cận đang dần mất đi kỹ năng cốt lõi của nghề truyền thống.
Không chỉ thiếu kỹ năng, một bộ phận người dân vẫn chưa có chuyển biến rõ rệt về nhận thức. Có tới 55% người được hỏi cho biết họ “không thay đổi suy nghĩ” sau khi tiếp nhận các nội dung tuyên truyền. Đặc biệt, 58% thừa nhận chưa có bất kỳ hành động cụ thể nào để góp phần giữ nghề vì bận mưu sinh hoặc cho rằng nghề thêu không còn phù hợp với cuộc sống hiện đại.
Trong khi đó, các phương thức truyền thông hiện nay vẫn chủ yếu phụ thuộc vào loa phát thanh thôn bản. Dù phù hợp với điều kiện miền núi, nhưng hình thức này khó truyền tải trọn vẹn vẻ đẹp thị giác và chiều sâu cảm xúc của nghệ thuật thổ cẩm. Khoảng trống lớn nhất nằm ở môi trường số.
Có tới 52% người dân mong muốn tiếp cận thông tin qua mạng xã hội như Facebook, Zalo, TikTok hoặc video ngắn, nhưng địa phương gần như chưa xây dựng được kênh truyền thông chính thống nào trên nền tảng số.
Nội dung tuyên truyền cũng bị đánh giá còn nặng lý thuyết, thiếu giải pháp cụ thể về thị trường, thiết kế sản phẩm hay thương mại điện tử. Người dân được nghe nhiều về “giữ gìn bản sắc”, nhưng lại thiếu định hướng rõ ràng để biến nghề thêu thành nguồn thu nhập bền vững.
Thách thức lớn nhất đối với nhóm đối tượng trực tiếp tại xã A Mú Sung hiện nay chính là sự suy giảm nghiêm trọng về cả ý thức lẫn kỹ năng thực hành di sản trong thế hệ kế cận.
Đánh giá về thực trạng này, ông Lê Đức Minh – Phó Chủ tịch Uỷ ban nhân dân xã A Mú Sung cho biết: “Đối với đối tượng tuyên truyền, khó khăn lớn nhất chính là lớp trẻ ngày nay phải đi xa nhà mưu sinh nên ít khi quan tâm đến vấn đề văn hóa truyền thống. Sống trong bối cảnh công nghệ số, họ có nhiều mối quan tâm khác và thờ ơ với chính văn hóa mẹ đẻ.”
Giữ nghề phải bắt đầu từ người trẻ
Thực tế tại A Mú Sung cho thấy, sự tồn tại lâu dài của nghề thêu thổ cẩm Dao Đỏ không chỉ phụ thuộc vào nỗ lực của các nghệ nhân lớn tuổi hay những đợt tuyên truyền mang tính thời điểm, mà quan trọng hơn cả là khả năng trao truyền được ngọn lửa văn hóa cho thế hệ trẻ. Nếu lớp người kế cận quay lưng với di sản, mọi nỗ lực bảo tồn rồi cũng sẽ đứng trước nguy cơ trở thành những giá trị nằm yên trong ký ức.
Giữa nhịp sống hiện đại và áp lực mưu sinh ngày càng lớn, nhiều thanh niên vùng cao buộc phải rời quê đi làm ăn xa. Sự tiếp xúc thường xuyên với các trào lưu văn hóa mới khiến khoảng cách giữa người trẻ với nghề truyền thống ngày càng rộng hơn. Không ít bạn trẻ từng cho rằng thêu thổ cẩm là công việc chậm chạp, không tạo ra thu nhập ổn định và thiếu sức hấp dẫn so với cuộc sống hiện đại ngoài kia. Chính điều đó đã âm thầm tạo nên sự đứt gãy trong quá trình trao truyền văn hóa giữa các thế hệ.
Tuy nhiên, bên cạnh những trăn trở ấy, ở A Mú Sung hôm nay vẫn xuất hiện những tín hiệu tích cực. Nhiều người trẻ bắt đầu nhìn lại giá trị của trang phục dân tộc, chủ động học thêu từ bà và mẹ trong thời gian rảnh. Có những thanh niên sử dụng mạng xã hội để giới thiệu hình ảnh thổ cẩm Dao Đỏ, quay video về phong tục truyền thống hay quảng bá sản phẩm thủ công của địa phương. Dù còn nhỏ lẻ, nhưng đó là minh chứng cho thấy người trẻ không hoàn toàn quay lưng với văn hóa dân tộc mình, mà điều họ cần là một cách tiếp cận phù hợp hơn với hơi thở của thời đại.
Bởi vậy, muốn giữ nghề bền vững thì trước hết phải khơi dậy lòng tự hào văn hóa trong thế hệ trẻ. Gia đình phải là nơi đầu tiên nuôi dưỡng tình yêu di sản; nhà trường cần đưa văn hóa truyền thống vào các hoạt động ngoại khóa; còn cộng đồng phải tạo ra không gian để thanh thiếu niên được trực tiếp trải nghiệm và thực hành nghề thêu. Chỉ khi người trẻ thực sự hiểu rằng từng họa tiết thổ cẩm không chỉ là hoa văn trang trí mà còn là ký ức, là cội nguồn và là căn cước văn hóa của dân tộc mình, di sản ấy mới có thể tiếp tục sống trong đời sống đương đại.
Giữ nghề, suy cho cùng, không chỉ là giữ lại một kỹ thuật thủ công truyền thống, mà còn là giữ lấy sợi dây nối giữa quá khứ với hiện tại, giữa cội nguồn với tương lai. Và sợi dây ấy chỉ có thể bền chặt khi được trao vào tay những người trẻ hôm nay.
Từ thực tiễn tại A Mú Sung, nhiều bài học kinh nghiệm đã được rút ra. Trong đó, quan trọng nhất là phải gắn bảo tồn văn hóa với lợi ích kinh tế thiết thực của người dân. Khi những đường thêu truyền thống thực sự tạo ra thu nhập, di sản mới có cơ hội tồn tại bền vững trong đời sống hiện đại.
Bên cạnh đó, cần phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng, đặc biệt là các nghệ nhân và phụ nữ Dao Đỏ – những người trực tiếp nắm giữ và trao truyền kỹ năng nghề. Đồng thời, địa phương phải đổi mới mạnh mẽ phương thức tuyên truyền, kết hợp giữa không gian văn hóa truyền thống với sức lan tỏa của các nền tảng số. Điều quan trọng hơn cả là làm sao để người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ, nhận thức được rằng họ đang giữ một phần hồn cốt của chính dân tộc mình.
Quan trọng hơn hết vẫn là chiến lược giáo dục thế hệ trẻ. Gia đình, nhà trường và cộng đồng cần cùng nhau tạo ra môi trường để thanh thiếu niên được tiếp cận, trải nghiệm và tự hào với di sản dân tộc. Bởi nếu lớp trẻ quay lưng với thổ cẩm, những đường kim mang hồn cốt Dao Đỏ rồi sẽ chỉ còn lại trong ký ức của các nghệ nhân già nơi miền biên viễn.
Khi một cô gái trẻ còn tự hào mặc bộ trang phục do chính tay mình thêu trong phiên chợ vùng cao, khi một chàng trai Dao Đỏ còn muốn giới thiệu hoa văn dân tộc mình với bạn bè trên mạng xã hội, thì lúc ấy di sản vẫn còn sức sống. Và chỉ khi thế hệ trẻ thực sự bước vào hành trình tiếp nối ấy, những đường kim của cha ông mới không lặng lẽ biến mất giữa nhịp sống hiện đại.
PHÙNG THỊ THÚY/ TCVM
