Vanvn– Trong mỹ cảm phương Đông, chim hạc là linh điểu của trời đất, của sự thanh khiết, trường tồn và hồi quy văn hóa cội nguồn. Đặt tên tập thơ là “Hạc trắng bay về”, nhà thơ Nguyễn Ngọc Tung (nguyên Chủ tịch Hội Văn học Nghệ thuật Vĩnh Phúc) đã gửi vào đó một thông điệp thi ca thầm lặng mà sâu sắc: thơ là hành trình bay đi để trở về, là cuộc du hành qua lịch sử – ký ức – thân phận, rồi lắng đọng ở cội nguồn văn hóa dân tộc, gia đình và chính tâm hồn mình.
“Hạc trắng bay về” được NXB Hội Nhà văn ấn hành quý I/2026 không phải là tập thơ được viết lên để “trình diễn kỹ thuật ngôn từ”, mà là một trường cảm xúc rộng, nơi thơ gánh trên mình lịch sử đất nước, ký ức làng quê, bóng dáng người mẹ, người lính, người thợ, người dân quê lam lũ, cùng những vấn đề của thời đại mới. Ở đó, nhân vật trữ tình hiện lên như một người kể chuyện bằng thơ, kể bằng giọng điệu điềm đạm, nhân hậu, thấm đẫm trải nghiệm đời sống và trách nhiệm công dân.
Một trong những mạch chủ đạo nổi bật của tập thơ là cảm hứng về Tổ quốc. Tổ quốc như một chỉnh thể lịch sử – văn hóa – máu thịt, được nhìn không phải bằng khẩu hiệu mà bằng trải nghiệm đời người. Trong bài Tổ quốc và mùa xuân, nhà thơ đặt câu hỏi tưởng như đơn giản mà lại mang chiều sâu triết lý nhân sinh khác biệt: “Tổ quốc là gì hở mẹ?/ – Lớn lên con tự trả lời!” Tổ quốc trong thơ Nguyễn Ngọc Tung không trừu tượng.
Đó là hình ảnh mẹ đào hầm nuôi cán bộ, hạt gạo chia ba, con ra tiền tuyến, là những hố bom, những nghĩa trang, những linh hồn còn ở Trường Sơn, là những văn bản nền tảng của lịch sử dân tộc như Hịch tướng sĩ, Bình Ngô đại cáo, Tuyên ngôn Độc lập. Tổ quốc được kết tinh trong một nhận thức giản dị mà bền vững và ở đó “Giá trị con người là cống hiến, hy sinh.” Ở bài Hạc trắng bay về, hình ảnh ngã ba sông Bạch Hạc – Việt Trì – Đền Hùng hiện lên như trung tâm linh thiêng của cội nguồn Lạc Việt, nơi quá khứ – hiện tại – tương lai gặp nhau. Con chim hạc trong bài thơ không chỉ là biểu tượng văn hóa mà là linh hồn lịch sử đang bay về, gọi thức căn tính gốc gác Việt trong mỗi con người.
Điều đáng chú ý là, khi viết về Tổ quốc, Nguyễn Ngọc Tung không ca ngợi bằng giọng sử thi hùng tráng, mà lựa chọn giọng điệu trầm lắng, chiêm nghiệm, để Tổ quốc tự cất tiếng nói từ bên trong đời sống. Chính sự tiết chế ấy làm cho hình ảnh Tổ quốc trong Hạc trắng bay về trở nên gần gũi, chân thực và bền lâu. Tổ quốc không chỉ là nơi để ngưỡng vọng, mà còn là nơi để trở về, để nương tựa, để con người soi lại chính mình trong mạch nguồn văn hóa – đạo lý dân tộc. Bởi thế, hành trình “bay về” của con hạc cũng chính là hành trình nhận thức của con người Việt hôm nay: đi qua biến động của thời đại, để hiểu rằng cội nguồn không nằm ở quá khứ xa xôi, mà đang sống động trong từng làng xóm, từng ký ức và từng lựa chọn sống của mỗi cá nhân.
Một thành công nổi bật của “Hạc trắng bay về” là khả năng tái hiện không gian làng quê trung du – đồng bằng – miền núi với độ chân thực và giàu xúc cảm. Những bài như Gốm Cánh, hồn quê, Làng Thùng, Chợ Vòng, Về làng mộc, Lối xưa, Bến cũ ta về… tạo nên một bản đồ văn hóa làng Việt sinh động. Trong Gốm Cánh, hồn quê, đất không chỉ là chất liệu lao động mà trở thành linh hồn văn hóa: “Một đời ủ nắng phơi sương/ Có qua thử lửa mới thương vuông tròn”. Còn ở Lối xưa, nỗi đau không đến từ nghèo đói mà đến từ sự mất mát ký ức truyền thống trong quá trình đô thị hóa: “Về làng chẳng thấy làng đâu/ Nhà tầng, nhà ống đua nhau mở hàng.” Đây là nỗi day dứt rất thời đại, được Nguyễn Ngọc Tung diễn đạt bằng giọng thơ chậm, buồn, không lên án mà đầy chiêm nghiệm.
Nếu phải chọn một hình tượng trung tâm mang sức ám ảnh lâu dài, đó chính là hình tượng người mẹ – trục đạo lý xuyên suốt tập thơ. Mẹ xuất hiện trong nhiều bài: Mẹ tôi, Tép dầu, Vu Lan mẹ về, Tháng Bảy, Ngọn khói… Mẹ trong thơ Nguyễn Ngọc Tung là người đàn bà Việt Nam điển hình, lam lũ, hy sinh, chịu đựng và yêu thương vô điều kiện. Trong Mẹ tôi, hình ảnh mẹ gắn với chiến tranh và cách mạng: “Xưa mẹ đào hầm giấu cờ búa liềm…/ Mẹ là cánh én giao liên.” Còn trong Tép dầu, mẹ lại hiện lên trong nỗi nghèo khổ tận cùng của đời sống nông thôn: “Miếng cay mẹ ngậm héo lòng/ Miếng ngon miếng ngọt chờ mong con về.” Thơ về mẹ ở đây không ủy mị mà thấm đẫm đạo lý uống nước nhớ nguồn, làm nên chiều sâu nhân văn cho toàn bộ tập thơ.
Có thể thấy nội dung của “Hạc trắng bay về” được kiến tạo trên một chỉnh thể thống nhất, nơi Tổ quốc – quê hương – con người gắn bó hữu cơ, soi chiếu và nâng đỡ lẫn nhau. Tổ quốc hiện lên từ lịch sử và ký ức cộng đồng, quê hương là không gian văn hóa cụ thể nuôi dưỡng căn tính Việt, còn con người – mà trung tâm là hình tượng người mẹ – chính là nơi hội tụ và truyền dẫn các giá trị đạo lý bền vững của dân tộc. Nguyễn Ngọc Tung không tách rời những mạch nội dung ấy, mà để chúng hòa quyện trong một dòng cảm xúc liền mạch, tạo nên chiều sâu tư tưởng cho tập thơ. Nhờ vậy, Hạc trắng bay về không chỉ kể lại những câu chuyện đã qua, mà còn gợi mở một ý niệm lớn: hành trình thơ cũng là hành trình trở về với cội nguồn tinh thần, nơi con người Việt tìm thấy bản sắc, niềm tin và sức mạnh để bước tiếp trong đời sống đương đại.
Trong toàn bộ thi tuyển ta thấy rõ dụng ý nghệ thuật của nhà thơ Nguyễn Ngọc Tung là sử dụng ngôn ngữ gần với lời ăn tiếng nói dân gian, nhiều câu thơ như bước ra từ ca dao, tục ngữ, lời ru, lời đồng dao… Chính sự giản dị này tạo nên độ tin cậy cảm xúc cho mỗi bài thơ. Những từ ngữ như gàu sòng, điếu bát, cối giã, bó củi, bến nước, con đò… làm nên chất thổ nhưỡng thôn quê rất sắc nét cho thơ ông.
Tập thơ xây dựng được một hệ thống biểu tượng nhất quán: chim hạc, dòng sông, cánh đồng, ngọn khói, bông lau, đá núi, cánh cò… Những hình ảnh này vừa mang ý nghĩa cụ thể, vừa mở ra tầng biểu trưng văn hóa – lịch sử – thân phận. Đặc biệt bài thơ Cánh ban trắng hấp dẫn ở vẻ đẹp nghệ thuật dung dị mà giàu chiều sâu liên văn bản. Tác giả khéo léo đan cài tên các tác phẩm, câu thơ tiêu biểu của cố thi sĩ Cầm Giang vào mạch cảm xúc tưởng niệm, khiến bài thơ vừa như một khúc tri ân, vừa như một chân dung thơ được khắc họa bằng chính “chữ nghĩa” của người đã khuất. Hình ảnh thơ mộc mạc, giàu tính biểu tượng – sông Hồng, cánh ban, cây gạo, cánh cò, mây trắng… tạo nên một không gian vừa thực vừa linh thiêng, nơi đời sống, thơ ca và ký ức hòa làm một.
Giọng điệu chủ đạo của Hạc trắng bay về là giọng trữ tình – tự sự, ít kịch tính, nhiều chiêm nghiệm. Nhà thơ không áp đặt cảm xúc mà để cảm xúc tự lan tỏa qua câu chữ, đúng với phong cách của những cây bút trưởng thành từ đời sống và trải nghiệm.
Đến đây ta có thể khẳng định “Hạc trắng bay về” là một tập thơ đậm đặc ký ức dân tộc và chiều sâu nhân văn, cho thấy nhà thơ Nguyễn Ngọc Tung là một nhà thơ đưa chất liệu từ đời sống vào thơ, rồi từ thơ trở lại đời sống. Ở đó, thơ không tách rời hiện thực, không xa lạ với nhân dân, mà chính là một hình thức lưu giữ ký ức, gìn giữ đạo lý và đánh thức căn cước văn hóa Việt. Con hạc trong tập thơ ấy đã bay qua lịch sử, qua chiến tranh, qua làng quê, qua những mất mát riêng tư, để cuối cùng bay về trong lòng người đọc và nó mang theo một thông điệp giản dị mà bền lâu: Con người chỉ thật sự lớn lên khi biết quay về với cội nguồn của chính mình!
LÊ GIA HOÀI
