Vanvn- Bảo vật hơn 2.000 năm tuổi tại Khánh Hòa là dấu tích cổ xưa nhất về sự tiếp xúc Phật giáo và chữ Phạn cổ (Brahmi) ở Đông Nam Á.
Ghé thăm Bảo tàng Lịch sử quốc gia, khách tham quan có thể chiêm ngưỡng bia Võ Cạnh ở cuối dãy trưng bày ngoài trời. Tấm bia cổ này là khối đá hình trụ cao 2,7m, rộng 1,1m, dày 0,8m là một trong những tấm bia cổ nhất Đông Nam Á thể hiện sự tiếp thu tiếng Phạn và ảnh hưởng tư tưởng Phật Giáo (Ấn Độ) vào Vương quốc Champa xưa nói riêng và vùng Đông Nam Á nói chung.
Bia Võ Cạnh được phát hiện vào năm 1910 gần một phế tích tháp gạch ở làng Võ Cạnh, xã Vĩnh Trung cũ thuộc TP Nha Trang cũ – nay là phường Tây Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa. Tấm bia đá cổ chóng thu hút sự chú ý của các học giả Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp. Tấm bia sau đó được đưa về bảo quản tại Bảo tàng Louis Finot (nay là Bảo tàng Lịch sử quốc gia, Hà Nội).
Bia đá Võ Cạnh được chạm khắc bằng chữ Phạn cổ, gồm 15 dòng chữ ở mặt trước và 7 dòng ở mặt sau, một số dòng đã bị mờ theo thời gian. Trong số đó, có hai câu được viết theo thể thơ Vasantatilaka, còn lại là văn xuôi. Kiểu chữ trên bia giống với chữ của các bia ký Amaravati (Ấn Độ) thế kỷ 3 – 4. Đây là bằng chứng xưa nhất về sự du nhập chữ Phạn vào Vương quốc Champa.
Theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia, nội dung minh văn đề cập đến một vị vua thuộc dòng tộc Sri Mara – người sáng lập vương triều Champa.
Văn bia có những câu như “lokasyàsya gatàgati” (sinh tử luân hồi), hay lòng khoan dung, từ bi trắc ẩn đối với chúng sinh “prajànàn karuna”. Nội dung thể hiện ảnh hưởng sâu sắc của Phật giáo Ấn Độ tới cư dân Champa, đặc biệt đối với tầng lớp tăng lữ, ngay từ những thế kỷ đầu Công nguyên.
Theo Hồ sơ di sản trong tư liệu của Cục Di sản văn hóa, những ghi chép về văn khắc của Louis Finot, tr.4 trong “Étude épigraphique sur le pays chams in Paris”, năm 1995 của tác giả Claude Jacques có đoạn: “Ý tưởng về sự ổn định, đến rồi đi, ở thế giới này, lòng khoan dung đối với con người. Sự hy sinh vì lợi ích của người khác, tất cả những nét đó làm nổi bật sự phóng khoáng ở Cri-Mara, xuất phát từ một thần cảm Phật giáo rõ nét khiến người ta thoát khỏi ý nghĩ rằng vị thủ lĩnh này rao giảng học thuyết về sự khoan dung độ lượng”.
Bia Võ Cạnh không chỉ là cổ vật, nó còn là thông điệp ngàn năm được khắc lại trong đá, kể lại một chương mở đầu quan trọng trong lịch sử tiếp biến văn hóa và tư tưởng của Đông Nam Á. Bia Võ Cạnh là một Bảo vật có giá trị to lớn về mặt lịch sử, văn hóa, mang nét đẹp của ngôn ngữ Chăm Pa.
Với những giá trị quý giá, Bia Võ Cạnh đã được công nhận là Bảo vật quốc gia theo Quyết định số 2599/QĐ-TTg ngày 30.12.2013 của Thủ tướng Chính phủ.
HỒNG NHUNG/ LĐO
