Vanvn- Sáng 27.02.2024, tại Hà Nội đã diễn ra Lễ trao Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam năm 2023 và tổng kết Cuộc vận động Sáng tác văn học viết về đề tài thiếu nhi, đợt 1. Vanvn trân trọng giới thiệu Báo cáo đánh giá tổng kết giải thưởng hàng năm Hội Nhà văn Việt Nam của nhà văn Nguyễn Bình Phương – Phó Chủ tịch Hội.
Từ bản lĩnh, những người làm văn học tiến tới xác lập giá trị cho mình thông qua các sáng tác và công trình nghiên cứu. Đến lượt mình, các hội đồng xét giải cũng theo lộ trình đi từ nhận thức tới bản lĩnh để xác quyết sự tôn vinh cho sản phẩm của các nhà sáng tác theo một quy chuẩn tương đối. Việc xét giải hàng năm của Hội Nhà văn luôn dựa trên lộ trình đó, và năm 2023, về căn bản, cũng không phải ngoại lệ.
Kể từ khi công bố thời gian gửi tác phẩm tham dự xét giải thưởng hàng năm năm 2023 của Hội Nhà văn, cho đến kết thúc thời hạn, Ban Sáng tác của Hội đã nhận được 179 tác phẩm gửi tới đề cử tham dự. Qua tổ chức đọc vòng loại hết sức nghiêm túc, với nhiều cuộc họp trao đổi, bàn luận dân chủ, từ Hội đồng Sơ khảo các chuyên ngành đến Hội đồng Chung khảo, cuối cùng có 6 tác phẩm vượt lên để đứng vào hàng ngũ giải thưởng năm 2023 của Hội Nhà văn.
Ở thể loại Lý luận phê bình: Năm 2023 số lượng tác phẩm gửi đến dự xét giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam là 22 cuốn. Sau khi đọc kỹ, các thành viên trong Hội đồng sơ khảo họp, đã trao đổi, phân tích đánh giá và tiến hành bỏ phiếu kín. Kết quả tác phẩm Tự chủ văn chương và sứ mệnh tự do (Phùng Ngọc Kiên chủ biên – Đoàn Ánh Dương) đạt số phiếu qúa bán để trình lên Hội đồng Chung khảo. Trong phiên họp chung khảo, đa số các thành viên Hội đồng đều đồng thuận với lựa chọn của sơ khảo, và thống nhất trao giải cho Tự chủ văn chương và sứ mệnh tự do ở hạng mục lý luận phê bình trong năm.
Ở thể loại văn xuôi: Số tác phẩm tham dự giải là 64. Qua hai lần họp, các thành viên Hội đồng Sơ khảo đã thống nhất chọn 4 tác phẩm đưa vào danh sách bỏ phiếu kín. Kết quả 03 tác phẩm đủ số phiếu được đưa lên Hội đồng Chung khảo. Và Hội đồng Chung khảo đã đồng thuận với Hội đồng Sơ khảo trong việc bỏ phiếu trao giải cho cả ba tác phẩm. Đó là: Tiểu thuyết Từ giờ thứ sáu đến giờ thứ chín của tác giả Nguyễn Một, tập truyện ngắn Một mùa hè dưới bóng cây của tác giả Nguyễn Tham Thiện Kế và tiểu thuyết Tuyệt không dấu vết của tác giả Nguyễn Việt Hà.
Ở thể loại thơ: Qua các nguồn đề cử, năm nay có 61 tác phẩm gửi về tham gia xét giải thưởng. Hội đồng Sơ khảo đọc, trao đổi và chọn ra 3 tác phẩm quá bán trình lên Hội đồng Chung khảo. Tại phiên xét chung khảo, qua nhiều lần trao đổi, tranh luận với những đánh giá, phân tích hết sức dân chủ và thẳng thắn, hội đồng tiến hành bỏ phiếu. Kết quả tập thơ Đồng sen tàn của tác giả Nguyễn Phúc Lộc Thành đạt số phiếu đồng thuận cao và trở thành tập thơ đoạt giải của năm.
Ở văn học dịch: Có 8 tác phẩm gửi đến tham dự xét giải. Hội đồng Sơ khảo đã trình lên Hội đồng Chung khảo duy nhất một tác phẩm, đó là Thám tử hoang dã. Tuy nhiên, tại phiên họp toàn thể của Hội đồng Chung khảo, sau khi nghe các ý kiến và qua phân tích đánh giá từ nhiều phía, cân nhắc kỹ lưỡng ở nhiều khía cạnh, hội đồng đã quyết định bỏ trống hạng mục văn học dịch.
Thể loại văn học thiếu nhi: Năm 2023 có 24 tác phẩm tham dự xét giải thưởng. Hội đồng Sơ khảo đã lựa chọn 2 tác phẩm để giới thiệu lên chung khảo, và kết quả, tác phẩm Cá Linh đi học của Lê Quang Trạng đoạt giải.
Như vậy là năm 2023 có 6 tác phẩm và công trình được trao giải thưởng trong hệ thống giải hằng năm của Hội Nhà văn.
Ở hệ thống giải thưởng Tác giả trẻ: Năm nay, số lượng tác phẩm tham gia xét giải khá khiêm tốn, dừng ở con số 14, trong đó văn xuôi 6 tác phẩm, thơ 7 tác phẩm và lí luận phê bình 1 tác phẩm. Qua bỏ phiếu, Hội đồng Sơ khảo đã trình lên Hội đồng Chung khảo 3 tác phẩm đạt số phiếu quá bán. Sau khi thảo luận đánh giá, cân nhắc mọi yếu tố, cả ngoài tác phẩm, cuối cùng đa số thành viên Hội đồng Chung khảo bỏ phiếu chọn tiểu thuyết giả tưởng Nhân sinh kép: sống hai cuộc đời của tác giả Đức Anh để trao giải duy nhất trong năm.
Đánh giá chung hệ thống giải thưởng hàng năm năm 2023 và giải thưởng Tác giả trẻ 2023: Thứ nhất, số lượng tác phẩm tham dự xét giải thường niên về cơ bản vẫn giữ ổn định, có sự phân bố khá đều ở hai thể loại thơ và văn xuôi, lí luận phê bình giảm hơn một chút so với mọi năm trước. Tuy nhiên, sự sụt giảm về số lượng đáng kể và đáng để suy nghĩ, phân tích chính là ở hạng mục giải thưởng Tác giả trẻ. Mặc dù xác định rằng sáng tác văn học không phải là chu trình đều đều, trái lại có thăng, có giáng, nhưng BCH vẫn cần có những tìm hiểu, những phân tích, đánh giá về hiện tượng giảm sút này cho thấu đáo.
Giải thưởng năm 2023 qua các tác phẩm và qua sự lựa chọn các vòng hội đồng cũng như sự chuẩn y của BCH, nhìn tổng quát, nổi lên một đặc điểm, đó chính là bản lĩnh. Bản lĩnh người sáng tạo và bản lĩnh hội đồng lựa chọn.
Những tác phẩm được trao năm nay cho thấy quan điểm cởi mở đầy can đảm của BCH. Điều ấy thể hiện cụ thể ở các hạng mục. Với thơ, trao cho Đồng sen tàn Nguyễn Phúc Lộc Thành, trước hết là ghi nhận chất lượng của một tập thơ với nhiều những bài độc lạ đạt đến độ thần tình. Bên cạnh đó cũng là tôn vinh thành tựu của một tác giả đang chạm tới độ chín trên mọi phương diện, cả nhân sinh quan lẫn kỹ thuật thể hiện. Sâu xa hơn nữa, trao cho Đồng sen tàn còn là sự ghi nhận bản lĩnh của một thi sĩ không nao núng trong sáng tạo trước những thách thức của thể loại truyền thống vốn đã có những đỉnh cao về thành tựu. Hạng mục văn xuôi, việc trao cho cùng lúc ba tác phẩm, hai tiểu thuyết, Tuyệt không dấu vết của Nguyễn Việt Hà, Từ giờ thứ sáu đến giờ thứ chín của Nguyễn Một, và tập truyện ngắn Một mùa hè dưới bóng cây của Nguyễn Tham Thiện Kế, với ba phong cách khác nhau, thậm chí ba quan niệm nghệ thuật khác nhau, cho thấy tinh thần phóng khoáng của BCH trong nhìn nhận, chấp nhận mọi khuynh hướng, nghệ thuật. Nhìn cụ thể ở từng tác phẩm, ta sẽ thấy, bằng bản lĩnh người viết, mỗi tác giả đều mang đến dấu ấn riêng biệt trong sáng tác của mình. Tuyệt không dấu vết của Nguyễn Việt Hà cho thấy bản lĩnh của người nắm chắc kỹ thuật, dám bước những bước dài tới sự pha trộn thể loại để tìm ra một công thức cho riêng mình, cả trên phương diện phản ánh những vấn đề nhân sinh trong xã hội đương thời lẫn mĩ cảm nghệ thuật. Từ giờ thứ sáu đến giờ thứ chín của Nguyễn Một thể hiện bản lĩnh qua góc nhìn nhận độc lập, khách quan trước những vấn đề vốn đã được mặc định, từ đó soi chiếu về sự tồn tại đầy kiên cường, cũng đầy tính may rủi, của cá nhân con người trong những giai đoạn, những tình thế lịch sử bất trắc, hiểm nguy. Một mùa hè dưới bóng cây của Nguyễn Tham Thiện Kế can đảm ở sự phá vỡ cấu trúc câu và làm mới ngôn ngữ theo cách của riêng mình mà vẫn tạo được sự thấu cảm với người đọc. Nhìn lùi lại, ở tổng thể, ta lại thấy: Lựa chọn trao cho cùng lúc cả ba tác phẩm cũng thể hiện bản lĩnh của BCH, bởi động thái này, dù muốn hay không, cũng phần nào khiến giới yêu văn học có dịp gợi liên tưởng và so sánh với sự kiện trao giải văn xuôi năm 1991, cách đây 33 năm. Hạng mục lí luận phê bình, trao cho Tự chủ văn chương và sứ mệnh tự do là trao cho bản lĩnh chuyên nghiệp, với tính chất công trình chuyên khảo sâu, bề thế, bài bản, thoát khỏi cảm giác sản phẩm ngẫu hứng hay sản phẩm tập hợp từ các bài viết lẻ vụn vặt. Ở hạng mục văn học thiếu nhi, tác phẩm đoạt giải thể hiện can đảm của người viết, mạnh dạn, bước vào địa hạt mà trước đó còn là mới lạ bằng một câu chuyện dài. Tác phẩm Cá linh đi học của Lê Quang Trạng nhận được thiện tình xuyên suốt từ sơ khảo đến chung khảo đã chứng minh một cách thuyết phục rằng, khi tác phẩm đạt đến chất lượng nhất định, nó cũng sẽ đạt đến sự đồng thuận cao. Bên cạnh sự chính xác, thậm chí là đầy đặn, của một số hạng mục, thì hệ thống giải thưởng năm nay vẫn có những khoảng hẫng hụt. Việc để trống giải thưởng cho văn học dịch năm 2023, theo nhìn nhận, đánh giá của nhiều người, là điều khá đáng tiếc, bởi nó chưa phản ánh đúng với thực trạng bề rộng phong phú của số lượng cũng như bề sâu về chất lượng dịch của năm. Tuy nhiên, vẫn phải lưu ý rằng, phía sau mỗi hạng mục bỏ trống đều có lí do, quan điểm của các cấp hội đồng và điều ấy cần được chia sẻ, tôn trọng. Ở giải thưởng Tác giả Trẻ, trao cho Nhân sinh kép: sống hai cuộc đời, thêm một lần tái khẳng định quan điểm của BCH về ưu tiên khích lệ những tìm tòi, thử nghiệm của người viết trẻ. Với trường hợp của Đức Anh, qua tác phẩm này, có thể tin rằng đây là tác giả có can đảm, có ý thức tìm kiếm cho mình một lối đi cá biệt, điều vô cùng quan trọng trong sáng tạo nghệ thuật.
Nhìn chung, khi chuẩn y kết quả, cũng có nghĩa BCH đồng thuận với các cấp hội đồng, và điều ấy cũng có nghĩa các giải thưởng được trao về căn bản là phản ánh đúng với thực trạng chất lượng sáng tác của năm 2023.
Xin chúc mừng các tác giả đoạt giải.
NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG
