Tìm lời giải cho bài toán Cung – Cầu sách giáo khoa

Vanvn- Khi năm học 2022-2023 vẫn còn chưa kết thúc và còn phải đến gần 3 tháng nữa thì năm học mới 2023-2024  mới bắt đầu, thế nhưng dư luận xã hội đã bắt đầu nóng lên trước hàng loạt những vấn đề liên quan đến sách giáo khoa.

Cụ thể là giá sách giáo khoa sẽ biến động ra sao khi các Bộ: Giáo dục & Đào tạo, Bộ Tài chính đã báo cáo Chính phủ trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội bổ sung sách giáo khoa vào danh mục hàng hóa do Nhà nước định giá. Đồng thời, có nên tiếp tục 1 chương trình, nhiều bộ sách giáo khoa hay không, và vì sao phải in ngày in đêm để kịp thời có sách giáo khoa cho năm học mới…

Hạn chế nguồn cung?

Theo Bộ trưởng Bộ Giáo dục & Đào tạo, hiện cả nước có 7 cơ sở in đủ điều kiện in sách giáo khoa với số lượng lớn. Với 7 cơ sở như vậy thì chúng ta không lo thiếu sách giáo khoa. Tuy nhiên, do thực hiện việc dạy và học theo chương trình giáo dục phổ thông mới (2018), dẫn đến việc các nhà xuất bản phụ thuộc vào sự lựa chọn sách giáo khoa của các cơ sở giáo dục (63 tỉnh, thành phố) trong cả nước (chọn và đặt hàng bộ sách giáo khoa) mới có thể lên kế hoạch in sách giáo khoa. Trong khi Bộ Giáo dục & Đào tạo khẳng định, chủ trương đổi mới, cho phép biên soạn nhiều bộ sách giáo khoa và đưa vào trong trường học là một sự thay đổi có tính đột phá, thì thực tế, tại nhiều cơ sở giáo dục trên cả nước vẫn còn gặp khó khăn trong tiếp cận sách giáo khoa, triển khai môn học theo chương trình giáo dục phổ thông mới. Đặc biệt, tại những thời điểm cụ thể, không ít cơ sở giáo dục còn rơi vào tình trạng dạy chay, dạy theo giáo án điện tử, khi năm học mới diễn ra đến non nửa học kỳ 1 (do sách giáo khoa chưa kịp in ấn). Câu hỏi đặt ra là, vì sao Bộ Giáo dục & Đào tạo lại để xảy ra tình trạng nói trên? Và khi triển khai chương trình sách giáo khoa mới, Bộ có tiên lượng được số lượng sách giáo khoa (cần có) tương ứng với từng bộ sách hay không? Và nên hay không các cơ sở in ấn chủ động xây dựng kế hoạch in sách giao khoa thay vì ngồi chờ đơn đặt hàng?

Thay sách giáo khoa đồng nghĩa với một khoản kinh phí lớn… Gánh nặng này có thể được giảm bớt nếu việc chọn sách giáo khoa được giữ ổn định và bản thân bộ sách đó có thể tái sự dụng cho các năm sau.

Không thể phủ nhận, việc lựa chọn nhiều bộ sách giáo khoa cho một chương trình đào tạo thống nhất trong cả nước có nhiều tính ưu việt, tránh được việc dạy và học theo lối mòn. Song, có cần thiết hay không việc in mới sách giáo khoa hằng năm trong khi việc chỉnh sửa, hiệu đính ở nhiều bộ sách rất ít thậm chí gần như không có. Mặt khác, nếu tính từ thời điểm thay mới sách giáo khoa đến tháng 5/2023, việc triển khai chương trình sách giáo khoa mới đã được triển khai ở các lớp 1, 2, 3, 6, 7, 10. Đến tháng 9/2023 sẽ triển khai tiếp ở các lớp 4, 8, 11. Thế nhưng, thời điểm để thẩm định các bộ sách giáo khoa mới của các lớp 5, 9, 12 đến mùa hè năm nay mới được thực hiện. Như vậy, chỉ trong vòng chưa đầy 3 tháng, việc thẩm định, tập huấn thay sách và in sách sẽ phải thực hiện cùng lúc trong một guồng quay khép kín. Và rất khó để có thể khẳng định chắc chắn rằng, guồng quay nói trên không gặp lỗi. Trước đó, chiều 5/5/2023 PGS-TS Nguyễn Văn Tùng, Phó Tổng biên tập Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, cho biết hiện Nhà xuất bản đã và đang nỗ lực triển khai in gấp, nhập nhanh để có sách giáo khoa tái bản của các lớp 1, 2, 3, 6, 7, 10 theo chương trình giáo dục phổ thông 2018, và các lớp 5, 9, 12 theo chương trình giáo dục phổ thông 2000 phát hành từ tháng 5/2023. Như vậy, nếu so sánh thông tin của Nhà xuất bản Giáo dục với tiến độ thẩm định sách giáo khoa mà Bộ đưa ra trước đó là không trùng khớp. Vì vậy, đây có phải là hai bộ sách khác nhau hay không? Và nếu đúng là khác nhau, thì có quá lãng phí không khi bộ sách mà Nhà xuất bản Giáo dục sắp phát hành sẽ sớm bị thay thế, và ngược lại…

Như trên đã đề cập, việc in sách giáo khoa sẽ do 7 cơ sở có đủ tiêu chuẩn in ấn. Tuy nhiên, hiện rất ít địa phương công bố danh mục lựa chọn sách giáo khoa ở các cấp học đã được hội đồng thẩm định phê duyệt, còn tại các cấp học khác, hầu hết chưa có số lượng đăng ký sách cần cung ứng theo quy định của Bộ Giáo dục & Đào tạo. Thực tế này phần nào cũng cho thấy sự bị động của các Nhà xuất bản trong công tác in ấn và xuất bản sách giáo khoa. Nó cho thấy đã qua rồi thời kỳ độc quyền in ấn để thay vào đó là sự tuân thủ quy luật thị trường. Và để giải bài toán sách giao khoa, chỉ cái bắt tay giữa nhóm biên soạn với Nhà xuất bản thôi chưa đủ, cần có nguồn vốn lớn, trang thiết bị kỹ thuật hiện đại mới có thể chủ động đi tắt, đón đầu trong thực hiện các hợp đồng sách giáo khoa nói chung, sách cho giáo viên nói riêng… vừa đảm bảo yêu cầu của Bộ về cung ứng sách giáo khoa phục vụ năm học mới, vừa thực hiện đúng các quy định của pháp luật về công tác in và phát hành. Như vậy, có thể thấy cung và cầu của các cơ quan quản lý chưa gặp nhau hoặc gặp nhau chưa đúng thời điểm dẫn đến tình trạng học sinh – đối tượng “cầu” thực sự bị ảnh hưởng.

Nên hay không lựa chọn một bộ sách giáo khoa?

Ngày 9/5 vừa qua, tại Hội nghị Đoàn Chủ tịch Ủy ban Trung uơng MTTQ Việt Nam lần thứ 17 (khóa IX), Bộ trưởng Giáo dục & Đào tạo Nguyễn Kim Sơn ngoài việc cung cấp những thông tin về công tác giáo dục, đào tạo và đổi mới chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông (2018) còn đề cập đến luồng ý kiến, đặt lại vấn đề có nên tiếp tục một chương trình nhiều bộ sách giáo khoa nữa hay không? Và để trả lời cho câu hỏi này, Bộ trưởng đã chỉ ra đích đến cuối cùng vào năm 2025, khi chương trình đổi mới giáo dục phổ thông kết thúc, sẽ có những hội nghị, hội thảo đánh giá một cách sòng phẳng, để có cái nhìn thấu đáo hơn về một chương trình nhiều bộ sách giáo khoa. Và nếu quay trở lại chỉ sử dụng một bộ sách giáo khoa sẽ gây thiệt hại hàng chục nghìn tỷ đồng, cho các nhà xuất bản và nguồn lực xã hội. Từ nay đến thời điểm đó còn 2 năm nữa để Bộ Giáo dục & Đào tạo đẩy nhanh tiến độ thay sách giáo khoa trên toàn bộ các cấp học. Vâng, hai năm có thể được cho là đủ đối với các khối lớp được thực hiện thay sách giáo khoa năm 2019, nhưng với các lớp 5, 9, 12, thì như kế hoạch của Bộ, hè năm 2023 mới thẩm định sách giáo khoa, thì e là không đủ. Chưa kể việc thực hiện nhiều bộ sách giáo khoa trong một chừng mực cụ thể đã khiến nhiều học sinh không thể chuyển trường theo nguyện vọng, vì sách giáo khoa không giống nhau giữa các trường đi và đến. Trong khi mục tiêu của cải cách giáo dục là hướng đến học sinh, chứ không phải lo lắng nhà xuất bản A hay B lỗ hàng nghìn tỷ đồng vì in sách không có người mua, hay sách bị lưu kho nếu như quay lại cách làm cũ một chương trình, một bộ sách giáo khoa thống nhất.

Hiện chúng ta đã coi giáo dục là hàng hóa, trao quyền chọn lựa sách giáo khoa cho các cơ sở giáo dục. Nên việc lựa chọn những bộ sách phù hợp để giảng dạy tại các địa phương chính là hàn thử biểu để đánh giá chất lượng của các bộ sách. Tuy nhiên, trên thực tế vẫn xảy ra trường hợp nhà trường, giáo viên chọn bộ sách A, nhưng lãnh đạo cấp trên lại chọn và đưa về bộ sách B. Thậm chí chỉ một trường học lại có thể chọn nhiều bộ sách cho mỗi môn học, như môn Toán: Bộ Cánh diều; Môn Mỹ thuật: Bộ Chân trời sáng tạo; Môn Tiếng Anh: Global Success; Các môn còn lại: Bộ Kết nối tri thức với cuộc sống… Rõ ràng là đánh đố học sinh, phụ huynh và giáo viên.

Thay sách giáo khoa đồng nghĩa với một khoản kinh phí lớn xét ở góc độ gia đình học sinh sẽ phải chi trả, trong bối cảnh lạm phát tăng cao, nguồn cung việc làm giảm sẽ gây ra áp lực kinh tế rất lớn, ảnh hưởng đến chất lượng sống của từng gia đình do phải cân đối chi tiêu và học tập của con em mình (trong đó có khoản mua sách giáo khoa bất khả kháng). Gánh nặng này có thể được giảm bớt nếu việc chọn sách giáo khoa được giữ ổn định tại các cơ sở giáo dục và bản thân bộ sách đó có thể tái sự dụng cho các năm sau.

Tại kỳ họp thứ 3 của Quốc hội khóa XV vào tháng 6/2022, Quốc hội đã quyết định bổ sung sách giáo khoa vào danh mục hàng hóa do Nhà nước định giá khi sửa Luật giá. Hiện dự thảo Luật giá sửa đổi đã có nội dung này, dự kiến sẽ được trình Quốc hội thông qua tại kỳ họp thứ 5 (tháng 5/2023). Như vậy, áp lực sách giáo khoa có thể sẽ giảm bớt. Song, thiết nghĩ, thay vì hoán đổi việc san sẻ gắng nặng giữa ngân sách nhà nước với cá nhân, cũng nên nghĩ đến việc giữ sự ổn định của các bộ sách giáo khoa. Mạnh dạn loại bỏ những bộ sách còn nhiều “sạn”, sách không được các cơ sở giáo dục lựa chọn hoặc lựa chọn ở mức độ thấp… Không in hoàn toàn sách giáo khoa (bản mới) khi chỉ có những hiệu đính nhỏ, nếu có chỉ nên in kèm dạng tờ rơi kẹp vào trong sách, hoặc có lưu ý riêng với cơ sở giáo dục để thuận tiện trong việc giảng dạy. Đồng thời hạn chế tối đa việc làm bài tập, tô vẽ trực tiếp trên sách giáo khoa, để có thể tái sử dụng cho các năm tiếp sau. Gánh nặng chi phí học tập có thể sẽ giám bớt nếu chúng ta đồng bộ nhiều giải pháp, cương quyết loại bỏ lợi ích nhóm trong chọn sách giáo khoa. Hiện Tp. Hồ Chí Minh đã quyết định trích ngân sách thành phố để mua sách giao khoa cho học sinh mượn phụ vụ học tập, được dư luận xã hội đồng tình ủng hộ. Hy vọng rằng sẽ còn có nhiều địa phương chăm lo đến sự học của con em mình, nhất là thời điểm hiện tại khi những áp lực cuộc sống đang ngày càng đè nặng lên đồng lương vốn được cho là đang “còng lưng gánh giá” hiện nay.

NGUYỄN NAM

Văn Nghệ số 20/2023

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *