Nhà thơ Đoàn Thị Lam Luyến: Một đời ‘dại yêu’

Vanvn- Tôi thích một số bài thơ của Đoàn Thị Lam Luyến, đặc biệt là bài “Chồng chị chồng em” và bài “Chiến tranh”. Nếu nói ngắn gọn thì hai bài đó đã “miêu tả” thật nhất chân dung của chính tác giả, nhà thơ họ Đoàn: Nhường nhịn đến điều, giành giật đến nơi, rất quyết liệt, mà cũng rất nhân hậu.

Nhà thơ Đoàn Thị Lam Luyến. Ảnh: Thanh Bình

Tôi vào nghề bằng những truyện ngắn lẻ tẻ ký bút danh, chỉ đến khi viết một tiểu thuyết mỏng dựa trên câu chuyện đẫm nước mắt của một kẻ tử tù còn rất trẻ có tựa đề “Lời cuối cho em”, tôi mới chính thức đề tên mình. Tiểu thuyết mượn tên một tác phẩm âm nhạc mà Ngọc Tân hay hát trong các lần biểu diễn được khán giả hoan hô nhiệt liệt. Viết xong, tôi đưa cho họa sĩ Vũ Gia Ngọc. Anh đọc một lèo, rồi giới thiệu với Nhà xuất bản Thanh Niên, nơi anh làm việc, anh bảo tôi nên đem đến đó. Nhà văn Cao Tiến Lê cầm bản thảo viết tay trên giấy “Năm hào hai” của tôi bảo, ba ngày nữa quay lại.

Đoàn Thị Lam Luyến là họa sĩ, biên tập viên mỹ thuật ở đó, nhưng lúc ấy chị đang theo học Trường viết văn Nguyễn Du. Trước đó, tôi không biết gì nhiều về Đoàn Thị Lam Luyến. Tôi nghe nói, cuộc đời riêng nhà thơ có nhiều trắc trở. Người chồng đầu cho chị một đứa con trai, cậu sống với mẹ và rất yêu mẹ. Cuộc sống vốn đầy gian khó, nhưng vì tính thích cưu mang, nên cuộc đời chị khá thăng trầm. Thăng trầm bởi nhận gia công từ những tờ vé xổ số, nhỏ nhất, đến việc in những cuốn tiểu thuyết có tầm vóc đang làm nghiêng ngả giới phê bình vì tính chất đổi mới của nó. Từ việc mua thuốc lá cuốn của Nhà máy thuốc lá Thăng Long, gửi lên tận Sơn La, đến việc chạy hợp đồng xuất bản, bán sách…

Nhà văn Cao Tiến Lê bảo tôi: Nếu để nhà xuất bản đưa vào kế hoạch thì phải chờ lâu, nếu đưa Đoàn Thị Lam Luyến nhận đỡ đầu thì rất nhanh. Còn đang phân vân, thì Cao Tiến Lê mời Đoàn Thị Lam Luyến đến gặp tôi ở nhà xuất bản. Gặp, tôi có thiện cảm ngay với thi sĩ họ Đoàn, nhất là chị nói, chị sẽ chuyển tiền ngay một nửa, in một vạn, nếu bản thảo đọc thấy ưng. Cao Tiến Lê đề nghị chị chuyển tiền qua nhà xuất bản, rồi tôi qua lấy. Và ngay hôm sau, nhà xuất bản gọi tôi đến nhận tiền, có phiếu thu, phiếu chi…

Khi có sách, tôi vẫn còn ngây ngô lắm, điều mà sau này tôi rất ân hận, tôi cầm ngay 50 cuốn tiêu chuẩn của tác giả về mà không ghi tặng sách cho Đoàn Thị Lam Luyến- người đã giúp tôi in cuốn sách đầu tay. Chị hơi buồn nhưng không giận. Từ đấy, tôi thân với Đoàn Thị Lam Luyến.

Nhưng không chỉ tôi, Đoàn Thị Lam Luyến thân với rất nhiều người. Chị thường bày tỏ sự thương cảm. Cẩn thận trong lời nói, rất ít khi buông lời nhận xét về ai, ngay cả khi có va chạm… Chỉ trong thơ, chị mới giãi bày, những nỗi niềm, những chi tiết, sự kiện chị gặp chỉ là cái cớ của cảm xúc để nỗi giãi bày được đặt ở tầm khái quát đời sống nhân tình thế thái…

Ngồi vui là đọc thơ, có thể đọc thơ suốt đêm. Tôi đã chứng kiến nhiều cuộc đọc thơ, người nghe gửi đề nghị cho ban tổ chức rặt đòi nghe thơ Lam Luyến. Một thời gian dài nhà Lam Luyến là điểm đến của bạn văn chương nghệ thuật. Nhà lúc nào cũng có các loại rượu, rượu quê thôi, ngâm chuối hột, ngâm mơ, ngâm gì gì đó, rất ngon, thường đem đãi bè bạn. Bữa ăn nào cũng cầu kỳ, chu đáo từ món ăn đến chiếc khăn lau tay, đến chỗ ngồi, đến bình hoa…

Hồi đó, tôi thường gặp anh L.B. – chồng cũ của một nhà văn, chị kết nghĩa của Luyến, từng ở cùng nhà với nhau lúc hoạn nạn… Nhìn anh, tôi thấy chân dung một người đàn ông nghiêm cẩn, bảnh bao, tóc chải gọn gàng, khác hẳn với các nghệ sĩ… Chúng tôi đến chơi bỏ guốc dép ngoài cửa, tất cả đã bước vào nhà, hai bên chào hỏi xong, khách ngồi xuống ghế, thì anh quay ra xếp từng đôi vào với nhau, để ngăn nắp ở bậc tam cấp. Trong khi vợ ngồi tiếp khách có rượu hoặc trà thì chồng đi thu vén nhà cửa, hoặc sắp xếp các cuốn sách hoặc ở dưới bếp sửa soạn cơm nước. Cả một nhà sách, kín nhiều phòng. Rồi những lần tôi gặp ở CLB Thống Nhất, tôi thấy anh lầm lũi như cái bóng đằng sau vợ, làm mọi việc chẳng nề hà, kể cả việc khuân những thùng sách nặng lên xe…

Tập thơ “Dại yêu” của nhà thơ Đoàn Thị Lam Luyến. Ảnh: Thư Hoàng.

Thế rồi, chẳng hiểu sao, họ lại không sống với nhau nữa. Thật là không có một kinh nghiệm nào có thể áp dụng cho đời sống hôn nhân của các cặp vợ chồng văn nghệ sĩ. Có người bảo: Nếu cả hai đều chất nghệ, dễ thông cảm, dễ sống cùng. Cũng không phải. Nếu một người là nghệ sĩ, một người là nhà khoa học, hay đại gia, sẽ có sự bù đắp. Cũng không phải. Người nghệ sĩ, người chân chất, đảm việc nhà để nâng cánh cho người kia sáng tạo. Cũng không phải. Có lẽ phải nhất, nghệ sĩ nên sống một mình, không kết hôn, vì bản chất nghệ sĩ là… cô đơn, là một mình một kiểu, là không thể sẻ chia với một cá nhân khác trong khi có thể sẻ chia với cả thế giới.

Nhà thơ Mayakovsky đã bảo: “Vấp phải cuộc đời thực, chiếc thuyền tình vỡ tan” là thế. Người nghệ sĩ thường sống một cuộc sống khác. Cho nên việc người đàn bà “dại yêu” Đoàn Thị Lam Luyến có hết lòng yêu người, yêu đời thì tình yêu vẫn ở ngoài vòng tay chị. Lỗi chia tay khó mà nói là của người nào.

Đoàn Thị Lam Luyến là người vui đấy mà buồn đấy; cười đấy mà khóc đấy; thông minh, tỉnh trí đấy mà… mê muội đấy. Cuộc đời Luyến có thể nói là: rất đủ đầy nhưng vẫn thiếu tất cả. Sinh ra trong một gia đình nền nếp, cả mấy chị em gái người nào cũng xinh đẹp, đảm đang. Bà mẹ Luyến hồi trẻ hẳn là một giai nhân, đã hơn 90 tuổi, đẹp lão và trí tuệ vẫn đáng nể.

Khi chưa học Trường viết văn Nguyễn Du, và cũng chưa xuất bản được tập thơ nào, từ Sơn La, tên của Đoàn Thị Lam Luyến đã vang trong giới văn nghệ, đã được giải thưởng thơ thiếu nhi, và một số bài thơ xuất hiện lẻ tẻ nhưng gây nhiều ấn tượng. Nhưng khi đoạt giải Thơ báo Văn Nghệ với bài “Chồng chị chồng em” thì nổi như cồn. Bài thơ theo thể lục bát, một thể thơ có sẵn sẽ vô cùng nhàm chán nếu không giỏi dụng chữ và không có nội dung sâu sắc. Có lẽ, bài thơ chinh phục nhiều người ở tính nhân văn sâu sắc trong cảnh “người đến sau” của một cuộc hôn nhân:

Xưa thì chị nay thì em/ Phải duyên chồng vợ nối thêm tơ hồng/ Được lúa, lúa đã gặt bông/ Được cải cải đã chặt ngồng muối dưa/ Mặn mà cũng khác ngày xưa/ Bâng khuâng như chửa bao giờ bén duyên/ Gần được ấm, xa được êm/ Biết, thì ruộng hóa cũng nên mùa màng.

Đã từ hai mảnh tay không/ Kể chi mẹ ghẻ con chung chồng người?

Trong thơ của Luyến ta thấy chân dung những người đàn bà: dù có thông minh giỏi giang đến mấy thì vẫn yếu mềm, dù có chanh chua đến mấy thì vẫn khờ dại và suốt đời khát tình cảm, muốn được yêu, muốn được nương tựa:

Thôi đừng nhìn em lâu/ Mà làm em chóng mặt/ Đừng đứng trước em lâu/ Mà làm em choáng mắt./ Anh dịu dàng như đất/ Thân yêu tự bao đời/ Em – hạt mầm chất chứa/ Khao khát được sinh sôi.- (Mong anh)

Tinh tế dịu dàng nhưng cũng vô cùng mãnh liệt, ào ạt, cuồn cuộn:

Em như vạt cháy rừng quanh năm đòi cứu hỏa/ Như ngọn lũ sông Hồng chỉ chực vỡ đê.- (Gọi Thúy Kiều)

“Em đã đoạt anh từ tay người đàn bà kia/ Giống như người đàn bà kia đoạt anh từ tay người đàn bà khác/ Bỗng chốc anh trở thành tư bản/ Trong tay những kẻ chỉ yêu tiền!/ Ghen như sôi và giận như điên/ Người đàn bà với trái chín trên tay vừa bị rơi xuống đất/Ghen như sôi và yêu như điên/ Người đàn bà với ước mơ đang thành sự thật/Anh dễ thương như cây và hiền lành như đất/ Trong tay những kẻ chẳng yêu vườn!/ Em đã đón anh về/ Nhưng chắc gì giữ anh được lâu hơn/ Rồi sẽ có một người đàn bà khác/ Anh vốn yếu mềm và biếng nhác/ Miếng mồi của chiến tranh man rợ diệu kỳ/ Em sửng sốt nghĩ đến một ngày anh lại bỏ ra đi…(Chiến tranh)

Những điều tôi kể trên đây là giai đoạn trước của thi sĩ họ Đoàn. Bây giờ chị đang ở độ tuổi của người tóc bạc. Nhưng nhờ luyện tập nên sức làm việc và dung nhan vẫn như người trẻ.

Vẫn tính cách chăm chỉ, không sợ khổ, sợ khó, không đi một lối mòn, chị đã dấn thân vào một việc mà ở Việt Nam chưa có tiền lệ, chưa có kinh nghiệm: lĩnh vực bảo hộ sở hữu trí tuệ. Hơn 20 năm trước đây chị đứng ra vận động thành lập Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả văn học Việt Nam, xây dựng bộ máy rồi làm Phó Giám đốc phụ trách chính.

Vấn đề còn gặp nhiều khó khăn, lộ trình đi đến hiệu quả còn dở dang thì chuyển giao sang người khác điều hành. Sau đó lại vận động và thành lập: Hiệp hội Quyền sao chép, Hiệp hội Tác giả phi hư cấu. Lao tâm khổ tứ, thậm chí thua thiệt mà hiệu quả vẫn còn ở phía trước. Lam Luyến tự tổng kết rằng, “mười năm tôi nấu một nồi cơm bản quyền mà không chín”. Lý do, đâu có phải chị không đủ tài, đủ quyết tâm, nhưng chỉ có người trong cuộc mới hiểu, chuyện thực thi bản quyền ở ta còn gian nan lắm…

Chị thay đổi theo chiều hướng tốt lên kể từ sau khi tu luyện. Nếu ngày trước Lam Luyến có bài thơ “Gửi tình yêu” với những câu như:

Thôi đừng nhìn em lâu/ Mà làm em chóng mặt/ Đừng đứng trước em lâu/ Mà làm em choáng mắt.

Và:

… Ta trao cả cho anh/ Một con tim dào dạt/ Và anh trả cho ta/ Nỗi buồn đau tan nát!/ Ta muốn ôm cả đất/Ta muốn ôm cả trời/ Mà không sao ôm trọn/Trái tim một con người…

đã được nhạc sĩ Thuận Yến phổ thành bài hát, thì bây giờ, thơ của Lam Luyến vẫn có chữ yêu nhưng là yêu bạn bè, yêu cuộc đời đã chuyển bước sang trang mới. Tu luyện và buông bỏ dần những đam mê đâu phải là chuyện dễ dàng? Nhưng chị tin mình sẽ đi tới đích.

TRẦN THỊ TRƯỜNG

 Báo Đại Đoàn Kết 10.2022

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai.