Nhà thơ Đỗ Trung Lai: Phải hiểu biết ở tầm thẩm mĩ cao để phân biệt được đạo văn hay không đạo văn

Vanvn- “Ngày nay, việc hiểu biết “điển cố” không còn được thạo như xưa, nhiều khi, chỉ “hơi một tý” đã mắng nhau là “đạo văn”! Cho nên theo tôi, tốt nhất là, nếu định “đoạt thai hoán cốt” hoặc “dụng điển”, thì người viết nên chú thích/ chú giải để tránh mang tiếng là “đạo văn” (ở đây, không bàn tới những trường hợp cố tình “đạo văn” một cách vụng về, trắng trợn)” – nhà thơ Đỗ Trung Lai phát biểu…

Nhà thơ – dịch giả Đỗ Trung Lai

* Thưa nhà thơ Đỗ Trung Lai, ông là một nhà thơ, nhà báo, đồng thời là người đã dịch rất nhiều thơ chữ Hán sang chữ Việt, hẳn ông cũng đã nghiên cứu nhiều về văn học cổ trung và cận đại, không biết trong đời sống văn chương xưa có thường xảy ra hiện tượng đạo văn? Và người xưa quan niệm như thế nào là đạo văn?

– Bàn về chuyện “đạo văn” (chuyện “ăn cắp” trong văn nghệ), trước hết có lẽ nên tìm hiểu khái niệm “Đoạt thai hoán cốt”!

“Đoạt thai hoán cốt” hay “Hoán cốt đoạt thai”, vốn là một “thuật” trong nhiều “thuật” của Đạo giáo Trung Hoa. Theo đó, các đạo sĩ cao tay có thể “hô biến”, làm cho người ta thoát khỏi “Phàm thai tục cốt” mà thành ra “Thánh thai tiên cốt”!

Theo thời gian, nó chuyển nghĩa (hoặc gồm thêm nghĩa), để trỏ những việc mà người sau, tuy học theo người trước nhưng lại có thêm nhiều sáng tạo mới, khiến “dấu vết” của người trước không còn nữa hoặc nếu còn, thì rất mờ nhạt. Riêng trong văn nghệ, nó trỏ cái việc người sau “hô biến” tác phẩm của người trước, từ “Phàm trần” thành ra “Tiên thánh”, nói gọn là “Thành tiên”!

Nhà nghiên cứu Đào Duy Anh chính là người đầu tiên chọn thành ngữ “Đoạt thai hoán cốt” để trỏ việc Nguyễn Du đã “hô biến” “Kim Vân Kiều truyện” của Thanh Tâm tài nhân thành ra “Truyện Kiều”.

Không ai nói, Nguyễn Du “đạo văn” cả!

Lấy mấy ví dụ xa: Không có những người đi kể miệng thần thoại Hy – La khắp các thành bang Địa Trung Hải xưa, lấy gì cho Homere “Đoạt thai hoán cốt” để có “Iliad và  Odyssey?”.

Không ai nói, Homere “đạo văn” cả!

Không có những người đi kể chuyện “Tam quốc” rong ở Trung Hoa bao đời, sao La Quán Trung có thể “Đoạt thai hoán cốt” chúng mà có “Tam quốc diễn nghĩa?”.

Không ai nói, La Quán Trung “đạo văn” cả!

Chính Shakespeare đã “Đoạt thai hoán cốt” chuyện chàng Romeo và nàng Juliet mãi từ tít nước Ý, để tạo nên vở kịch Anh “kinh điển”, “cổ điển” của mình.

Không ai nói, Shakespeare “đạo văn” cả!

Không có “Kinh thánh”, lấy đâu ra việc Leonardo da Vinci, Mikellangelo, Rafael de Santi… “Đoạt thai hoán cốt” để có các bức hoạ trứ danh theo các đề tài trong Kinh thánh?

Không ai nói, Leonardo da Vinci, Mikellangelo, Rafael de Santi… “đạo văn” cả!

v.v… và v.v…

Giờ lấy thêm mấy ví dụ gần:

Trong bài “Hoàng hạc lâu”, Thôi Hiệu viết: “… Nhật mộ hương quan hà xứ thị – Yên ba giang thượng sử nhân sầu”, thì khi Tản Đà dịch là: “Quê hương khuất bóng hoàng hôn/ Trên sông khói sóng cho buồn lòng ai”, ông đã “Đoạt thai hoán cốt” một lần. Sau, thơ Huy Cận (trong bài “Tràng giang”): “Làng quê dợn dợn vời con nước/ Không khói hoàng hôn cũng nhớ nhà” là lại “Đoạt thai hoán cốt” lần thứ hai. “Ngôn ngoại” thì đã mờ đi, nhưng “Ý tại” thì y hệt!

Không ai nói, Tản Đà và Huy Cận “đạo văn” cả!

Trong bài “Phong Kiều dạ bạc”, Trương Kế viết: “Cô Tô thành ngoại Hàn Sơn tự/ Dạ bán chung thanh đáo khách thuyền”, Tản Đà đã “Đoạt thai hoán cốt” lần một, để có: “Thuyền ai đậu bến Cô Tô/ Nửa đêm nghe tiếng chuông chùa Hàn San” bằng lục bát Việt. Sau, nhà thơ Hồ Chí Minh (trong bài “Nguyên tiêu”) viết: “Yên ba thâm xứ đàm quân sự/ Dạ bán quy lai nguyệt mãn thuyền” (“Giữa dòng bàn bạc việc quân/ Khuya về bát ngát trăng ngân đầy thuyền”) thì thơ chữ Hán của Bác và bản dịch hai câu thơ này của Xuân Thủy, lại kế tiếp nhau, “Đoạt thai hoán cốt” “Phong Kiều dạ bạc” một lần nữa.

Không ai nói, Bác Hồ và Xuân Thủy “đạo văn” cả! v.v… và v.v…

Tại sao lại thế? Có hai nguyên nhân làm cho việc “Đoạt thai hoán cốt” không bị coi là “đạo văn” :

Người sau, tuy có dùng tác phẩm – ý – tứ – câu chữ – hình tượng của người trước, nhưng không nhằm “tô vẽ” cho mình và văn chương mình, mà chỉ “Đoạt thai hoán cốt” hoặc dùng chúng như một “phương tiện”, để xây dựng (thành công) những tác phẩm mới vĩ đại hoặc tốt đẹp và nhằm tới những mục đích lớn (trong trường hợp của Homere, La Quán Trung, Shakespeare, Leonardo da Vinci, Mikellangelo, Rafael de Santi, Nguyễn Du, Hồ Chí Minh…).

Người sau, tuy dùng ý – tứ – câu chữ – hình tượng của người trước nhưng làm một cách tinh tế/ nhẹ nhàng để tôn vinh người trước và tạo thêm một chút ý vị mới trong tác phẩm của mình (trong trường hợp của Tản Đà và Huy Cận…).

Trong các nguyên nhân/ trường hợp vừa nói, người ta không gọi là “đạo văn” mà thường gọi là “dụng điển” (sử dụng những điển tích, điển cố, tác phẩm – ý – tứ – câu chữ – hình tượng cũ/ có trước).

Xưa kia, vì những “điển” ấy, ai có chữ cũng biết, cho nên không cần chú thích/ chú giải, và… “không có vấn đề gì” cả!

Thế là, việc “Đoạt thai hoán cốt” trong văn chương – nghệ thuật xưa, vốn là việc thông thường. Những người tài giỏi thì “Thành tiên”, những kẻ ngược lại thì “Thành tục”!

Ngày nay, việc hiểu biết “điển cố” không còn được thạo như xưa, nhiều khi, chỉ “hơi một tý” đã mắng nhau là “đạo văn”! Cho nên theo tôi, tốt nhất là, nếu định “đoạt thai hoán cốt” hoặc “dụng điển”, thì người viết nên chú thích/ chú giải để tránh mang tiếng là “đạo văn” (ở đây, không bàn tới những trường hợp cố tình “đạo văn” một cách vụng về, trắng trợn).

* Vừa qua Hội Nhà văn Việt Nam đã ra thông báo tạm rút Giải thưởng Tác giả trẻ 2021 vì nghi án đạo văn, ông có bình luận gì về vấn đề này?

– Tôi không liên quan gì đến Hội Nhà văn nữa, cho nên đây chỉ là việc của Hội Nhà văn, tôi không dám bàn!

* Theo ông thì thời gian tới nên tổ chức các cuộc thi văn chương thế nào để tránh xảy ra hiện tượng thí sinh đưa “đồ ăn cắp” đi dự giải? Và có những cuộc thi nhiều khi chính người trong Ban tổ chức tiến cử chứ không phải người có tác phẩm tham gia dự thi. 

– Từng tham gia nhiều “Ban giám khảo” Văn nghệ, tôi biết khá rõ “vài con đường” đi tới các giải Văn nghệ đương thời. Tôi chỉ muốn nói, để một giải văn nghệ thành công nhất định phải có hai yếu tố:

Một là: Hiểu biết với tầm thẩm mỹ cao. Có thế mới phân biệt được, đâu là “đoạt thai hoán cốt” và “dụng điển” và đâu là “đạo văn”; đâu là thẩm mỹ “tinh hoa” và đâu là thẩm mỹ “hạ lưu”.

Hai là: Công tâm. Có thế mới tránh được sự lũng đoạn, bè phái, chạy chọt (bằng tiền hoặc quen biết – thân sơ).

Tôi chỉ lấy một trong nhiều ví dụ: Một vị Trưởng ban Văn học của Hội Nhà văn bảo tôi: “Trong Ban, chỉ có ông và cậu X. là nhà thơ. Cho nên, ông không cần đọc các tác phẩm văn xuôi dự giải, chúng tôi bảo thế nào thì ông nghe thế. Ngược lại, chúng tôi không cần đọc các tác phẩm thơ dự giải, ông bảo thế nào thì chúng tôi nghe thế”.

Đến khi họp Ban, trong những tác phẩm văn xuôi được dự kiến đưa vào danh sách đoạt giải, lại có quá nhiều những tác phẩm của ông ấy và bạn bè (mà các tác phẩm dự giải, chủ yếu là văn xuôi)! Thấy thế, tôi đề nghị hoãn họp và yêu cầu mọi thành viên trong Ban, ai cũng phải đọc hết mọi tác phẩm dự giải, cả văn xuôi và thơ, rồi mới bỏ phiếu và tất nhiên, việc ấy đã giúp loại khỏi danh sách đoạt giải, nhiều tác phẩm không xứng đáng! Và, từ đó, tôi cũng xin rút khỏi mọi thứ “Ban” kiểu ấy!

NGUYỄN THẾ HÙNG/VNCA (thực hiện)

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *