Nguyễn Bình Phương – định danh sự khác biệt trong giọng điệu tiểu thuyết

Vanvn- Nói đến tên tuổi Nguyễn Bình Phương trong địa hạt tiểu thuyết, người đọc quan tâm văn học nước nhà lập tức hình dung một giọng điệu văn xuôi tưng tửng, sắc lạnh, riêng biệt, dường như không có gì kiểu cách, màu mè, nhưng lại mang một kiểu, một phong cách chẳng giống ai, và luôn tạo được sự nể trọng từ phía bạn đọc nói chung và văn giới nói riêng.

Ngày 18.7.2022, Viện Văn học và Hội Nhà văn Việt Nam đã phối hợp tổ chức Tọa đàm Khoa học “Tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương trong chuyển động của văn học Việt Nam đương đại”, nhân dịp tiểu thuyết “Một ví dụ xoàng” của cây bút khác biệt này được trao Giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam năm 2021.

Nhà thơ Nguyễn Quang Thiều – Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam và nhà lý luận phê bình Nguyễn Đăng Điệp – Viện trưởng Viện Văn học đồng chủ trì buổi tọa đàm. Có hơn 30 tham luận gửi đến ban tổ chức và nhiều ý kiến đáng chú ý được phát biểu tại sinh hoạt văn học có ý nghĩa này.

PGS-TS Nguyễn Đăng Điệp – Viện trưởng Viện Văn học phát biểu đề dẫn tọa đàm

Nhà văn Nguyễn Bình Phương là một trong những tác giả hàng đầu của văn học Việt Nam đương đại. Tiểu thuyết của ông tiêu biểu cho xu hướng cách tân nghệ thuật với lối viết biến ảo và phá vỡ cấu trúc tiểu thuyết truyền thống. Nguyễn Bình Phương cũng tạo nên thế giới dị biệt nhưng không hề xa lạ với đời sống đương đại. Mỗi tiểu thuyết của ông là hành trình khám phá con người ở chiều sâu của vô thức hay trong “bản năng gốc” của nó. Tuy vậy, tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương không dễ tiếp nhận và luôn gây nhiều tranh cãi, với những đánh giá đa chiều.

Đề dẫn cho những trao đổi học thuật liên quan đến tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương, PGS-TS Nguyễn Đăng Điệp nêu lên 4 điểm rất đáng chú ý: Tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương như một sự tuyên bố từ chối các đại tự sự để chú ý vào các tiểu tự sự, các vi lịch sử từ đời sống; Tiểu thuyết của ông thường không quá dài, nhưng đó là những cấu trúc đa tầng, đầy thách thức; Nguyễn Bình Phương có ý thức thúc đẩy quá trình liên văn bản để kết nối các bình diện văn hóa, tri thức, văn học, lịch sử; Ngôn ngữ tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương mang nhiều dấu ấn cách tân.

Nhà thơ Nguyễn Quang Thiều – Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam cùng điều hành tọa đàm

Chú ý đến chủ đề tư tưởng của tiểu thuyết “Một ví dụ xoàng”, GS-TS Trần Đình Sử trong tham luận “Tự sự về cái ác – đọc Một ví dụ xoàng của Nguyễn Bình Phương” nhấn mạnh, đây là tác phẩm viết về cái ác. Cái ác bao trùm tác phẩm. Những cái ác nằm bên ngoài pháp luật, do những cơ chế – điều kiện đã dung dưỡng cho cái ác, biến người ta trở nên tàn ác, trở thành kẻ có tội…

Đó là một kiểu “Tội ác tầm thường”. Những kẻ tham gia tội ác tày trời này không hề cần suy nghĩ, họ nhởn nhơ sống bên ngoài xã hội, ra tay việc ác, nhưng lại cho rằng mình đang đóng góp cho xã hội. Từ việc đọc tiểu thuyết này, Trần Đình Sử cũng cho rằng, cốt truyện của tác phẩm đơn giản, chuyện không mới, “Một ví dụ xoàng” nhưng không xoàng. Đó là lời cảnh báo về tình trạng thiếu vắng lương tâm, tình người, tính người, sự lên ngôi của cái ác…

GS Trần Đình Sử tham luận về tiểu thuyết “Một ví dụ xoàng”…

Nhà thơ Nguyễn Quang Thiều trong ý kiến bình luận về tham luận của GS Trần Đình Sử đã bày tỏ rằng, “Một ví dụ xoàng” là tiểu thuyết đầu tiên được Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam ở nhiệm kì mới. Sự kiện này phá vỡ tiền lệ những người trong Ban Chấp hành Hội Nhà văn Việt Nam thường không nhận giải. Có thể nói, giải thưởng trao cho “Một ví dụ xoàng” là rất thuyết phục, được đồng thuận cao từ hội đồng sơ khảo đến chung khảo lẫn dư luận văn giới. Vấn đề không chỉ là những hiện diện của cái ác, mà quan trọng hơn, cuốn sách nói với chúng ta về tình trạng: Cái ác trong cách nhìn của chúng ta về giá trị con người.

Nhà văn Văn Chinh phát biểu nói về sự phục dựng, sáng tạo ngôn ngữ tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương

Chú ý đến khía cạnh ngôn ngữ như một biểu đạt thực tại, nhà văn Văn Chinh cho rằng, Nguyễn Bình Phương đã xuống tận đáy của ngôn ngữ, để tìm đến thật gần với những thực tại bị che giấu bởi ngôn ngữ quan phương. Theo nhà văn Văn Chinh, đó là một nỗ lực quan trọng của Nguyễn Bình Phương trong việc phục dựng lại thế giới ngôn ngữ đã bị tha hóa bởi truyền thông và văn hóa đại chúng.

Cũng trên bình diện ngôn ngữ, PGS-TS Lê Dục Tú nhấn mạnh đến dấu ấn của văn hóa cộng đồng trong ngôn ngữ tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương. Cụ thể, nhà nghiên cứu nhận ra, khi tác giả tiểu thuyết sử dụng lớp ngôn từ thô tục, trần trụi, những câu văn trống không hay tỉnh lược… đã cho thấy một hiện trạng ngôn ngữ văn hóa xã hội đang diễn ra trong đời sống. Đồng thời, thực tại ngôn ngữ đó cũng nói lên tính chất phân mảnh, đứt đoạn của văn hóa hiện nay.

Nhà phê bình Hoàng Đăng Khoa thạm luận tại tọa đàm

Trong khi đó, nhà phê bình Hoàng Đăng Khoa nhấn mạnh tính chất phi truyền thống trong tiểu thuyết “Một ví dụ xoàng” của Nguyễn Bình Phương. Chiến lược tự sự phi tuyến tính đã nói lên điều đó. Mặt khác, nhìn từ bình diện chức năng giáo dục của văn chương, dường như tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương không minh họa cho một ý niệm dạy dỗ, bảo ban nào. Đó là một hành trình tự thấm thía, tự nhận ra những giá trị đang tồn tại trong đời sống và trong văn chương, nghệ thuật. Về mặt phong cách, Hoàng Đăng Khoa cho rằng, Nguyễn Bình Phương có phong cách đa dạng nhưng thống nhất, rất dị biệt nhưng không đứt lìa văn mạch dân tộc, giàu chất điện ảnh, cốt truyện lôi cuốn.

Nhà phê bình trẻ Vũ Kiều Chinh nói về tính dục và cái điên trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương

Chú ý đến hình tượng người điên và diễn ngôn tính dục trong tiểu thuyết “Thoạt kì thủy”, nhà phê bình trẻ Vũ Kiều Chinh cho rằng tiểu thuyết này “có kết cấu phân mảnh, các mảnh xoay quanh cuộc đời của một người điên, trong đó có một mảnh dành cho tính dục. Khi đặt tính dục bên cạnh thế giới của người điên, ta có cơ hội đối thoại ngược trở lại với những diễn ngôn tính dục của những người (được cho là) “bình thường”. Khi đặt tính dục vào trong mạch tâm thức của nhân vật điên, ta có cơ hội được khám phá những khả thể mới mẻ của tính dục, những quan niệm mới về thân xác trong logic của vô thức”.

Tham luận của Vũ Kiều Chinh còn gợi lên cho cử tọa những câu hỏi như: Thế nào là người điên? Thế nào là người bình thường? Nếu xóa bỏ màu sắc giới thì tính dục còn lại gì? Đây là một tham luận khá thú vị từ một người viết trẻ với góc nhìn sắc sảo, rất đáng chú ý.

Nhà văn Phùng Văn Khai phát biểu

Cũng tại tọa đàm, nhiều ý kiến đã được nêu lên, đánh giá những chuyển động thuộc về tư tưởng, chủ đề, cảm hứng, ngôn ngữ, cách viết của Nguyễn Bình Phương trong tiểu thuyết. Nhà văn Phùng Văn Khai nhấn mạnh: Nguyễn Bình Phương lựa chọn cách viết riêng – kiểu Nguyễn Bình Phương, để bày tỏ những trăn trở về thực tại đời sống, theo cách của ông.

Nhà thơ Phan Hoàng – Giám đốc, Chủ biên Vanvn.vn nói về thế mạnh nhịp điệu ngôn ngữ tiểu thuyết và quê hương văn học của Nguyễn Bình Phương

Từ trường hợp Nguyễn Bình Phương với không gian tiểu thuyết từ miền quê Thái Nguyên, nhà thơ Phan Hoàng lại nêu lên những suy tư về con đường của văn chương trong việc kiến tạo các giá trị nhân văn của đời sống, và giá trị đính kèm của tác phẩm khi có thể hỗ trợ phát triển du lịch văn học. Từ thế mạnh của một nhà thơ, Nguyễn Bình Phương còn vận dụng một cách uyển chuyển nghệ thuật diễn ngôn qua nhịp điệu câu văn tiểu thuyết, đồng thời tạo nên một từ trường riêng biệt, sắc lạnh trong việc chuyển tải những thông điệp tư tưởng.

PGS-TS Phạm Xuân Thạch cho rằng Nguyễn Bình Phương tạo nên một mô hình tiểu thuyết mới

PGS-TS Phạm Xuân Thạch nhấn mạnh hơn đến một kiểu diễn ngôn mới/ khác về văn chương thông qua những trang viết của Nguyễn Bình Phương. Dường như, Nguyễn Bình Phương đã tạo nên một mô hình tiểu thuyết mới, một lối tiếp cận hiện thực mới, một thực tại mới (trong tương quan với tiểu thuyết truyền thống). Như vậy, đặt vào chuyển động của văn học Việt Nam đương đại, đó là một đóng góp quan trọng của Nguyễn Bình Phương.

Nhà thơ Trần Đăng Khoa – Phó Chủ tịch Hội Nhà văn VN nói về sự độc đáo của tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương

Nhà thơ Trần Đăng Khoa – Phó Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam trong ý kiến phát biểu của mình đã nhận định, Nguyễn Bình Phương có một giọng điệu riêng, không giống ai, nhưng đó là kiểu của anh. Vì thế, Nguyễn Bình Phương độc đáo. Lựa chọn cách viết độc đáo đó, Nguyễn Bình Phương lên tiếng về các căn bệnh đáng báo động trong xã hội. Đó là sự xuống cấp của đạo đức, sự vô cảm của con người, xã hội.

Nhà văn Nguyễn Bình Phương tỏ lời cảm ơn về cuộc tọa đàm và tâm sự về con đường văn chương của mình

Cũng chú ý đến nét riêng khác trong tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương, nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên cho rằng, đó là một người viết có có ý thức sống lặng lẽ và viết “rối rắm”. Viết rối rắm một cách có ý thức như là cách thức biểu đạt sự rối rắm, hỗn mang của đời sống, của thực tại.

Khác với Phạm Xuân Nguyên, nhà nghiên cứu Lại Nguyên Ân sau khi phân tích một số trường hợp tiếp nhận tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương đã đi đến nhận định: Nguyễn Bình Phương là một trường hợp cho thấy tính đồng quy của những giá trị văn chương, không phân biệt các không gian và đối tượng bạn đọc khác nhau.

Đại biểu dự tọa đàm chụp ảnh lưu niệm với nhà văn Nguyễn Bình Phương trong và sau tọa đàm

Tọa đàm “Tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương trong chuyển động của văn học Việt Nam đương đại” còn nhận được nhiều tham luận đến từ nhiều nhà nghiên cứu, phê bình tâm huyết khác. Nhìn vào những vấn đề đã được gợi lên, ban tổ chức cũng như những người quan tâm đến sự vận động của văn học Việt Nam đương đại sẽ có thêm có sở để hi vọng về một đời sống văn chương – học thuật sôi nổi hơn, bám sát những chuyển động của sáng tác cũng như tiếp nhận các giá trị mới.

Riêng nhà văn Nguyễn Bình Phương, mọi người kỳ vọng ông sẽ tiếp tục có những sáng tạo độc đáo, đặc biệt là tiểu thuyết, để cống hiến cho nền văn học Việt Nam đương đại!

NGUYỄN THANH TÂM-VANVN

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai.